WHO cảnh báo vẫn có nguy cơ lây nhiễm dịch Ebola từ CHDC Congo

Nhân viên y tế tiêm vaccine phòng Ebola cho người dân tại Bắc Kivu, CHDC Congo. Ảnh: THX/TTXVN

Trước đó, ngày 28/7, Bộ Y tế Uganda đã chính thức tuyên bố chấm dứt đợt bùng phát dịch Ebola năm 2026. Uganda đã đánh dấu 42 ngày kể từ khi ca bệnh lây truyền cuối cùng trong nước được xác nhận xuất viện hôm 16/6 và không ghi nhận thêm trường hợp lây truyền nội địa nào.

Tuy nhiên, WHO cho biết theo tiêu chuẩn quốc tế, thời gian theo dõi 42 ngày được tính từ lần phơi nhiễm tiềm tàng cuối cùng đến thời điểm ca bệnh cuối cùng được xác nhận. Khoảng thời gian 42 ngày tương đương hai lần 21 ngày - thời gian ủ bệnh dài nhất được biết đến của virus Ebola.

Cơ quan y tế của Liên hợp quốc (LHQ) nhấn mạnh do ca bệnh nhập cảnh cuối cùng từ CHDC Congo được xuất viện hôm 16/7, WHO sẽ tiếp tục theo dõi tình hình trong 42 ngày kể từ mốc thời gian này như một biện pháp bảo đảm bổ sung để không bỏ sót bất kỳ chuỗi lây truyền nào. Theo đó, điều quan trọng nhất hiện nay là Uganda duy trì giám sát ở mức cao và sẵn sàng ứng phó, trong bối cảnh dịch bệnh vẫn tiếp diễn tại CHDC Congo và tiềm ẩn nguy cơ lây lan qua biên giới.

Cũng trong ngày 29/7, hai quan chức cấp cao của LHQ kêu gọi cộng đồng quốc tế khẩn cấp tăng cường các nỗ lực ứng phó dịch Ebola tại CHDC Congo, trong bối cảnh tốc độ lây lan của dịch bệnh đang vượt xa khả năng ứng phó.

Cụ thể, tại cuộc họp báo trực tuyến từ thành phố Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri của CHDC Congo - tâm điểm của đợt bùng phát dịch Ebola, ông Julien Harneis, Điều phối viên cấp cao của LHQ về Ebola và ông Carl Skau, Quyền Giám đốc điều hành Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), đã đưa ra lời kêu gọi trên. Theo đó, ông Harneis cho biết trong 24 giờ qua đã có 50 người tử vong do Ebola tại CHDC Congo; số ca mắc đang tăng theo cấp số nhân, với thời gian khoảng 20 ngày, nhanh hơn nhiều so với tốc độ mở rộng hoạt động ứng phó dịch bệnh. Điều này khiến khoảng cách giữa diễn biến dịch bệnh và năng lực ứng phó ngày càng gia tăng.

Ông Harneis kêu gọi các quốc gia thành viên LHQ duy trì mở cửa biên giới để nhân viên ứng phó dịch bệnh có thể đến CHDC Congo, hàng hóa cứu trợ được vận chuyển nhanh chóng, thuận lợi và các nhân viên quốc tế có thể trở về nước sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Trong khi đó, ông Skau cho biết cuộc xung đột kéo dài ở miền Đông CHDC Congo đã đẩy gần 10 triệu người vào tình trạng mất an ninh lương thực ở mức khủng hoảng hoặc khẩn cấp. Tỉnh Ituri là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, với gần 2 triệu người cần hỗ trợ lương thực.

Theo ông Skau, đợt dịch Ebola lần này có tốc độ lây lan nhanh nhất từng được ghi nhận. Ông cho biết kể từ khi dịch được công bố ngày 15/5, chỉ trong hơn hai tháng, CHDC Congo đã ghi nhận 1.000 người tử vong do Ebola, trong khi đợt dịch Ebola tại Tây Phi năm 2014 -2016 mất khoảng 8 tháng để gây ra số ca tử vong tương đương.

Các quan chức LHQ cũng nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về nguồn lực tài chính. Kế hoạch ứng phó nhân đạo của LHQ tại CHDC Congo cần 2,1 tỷ USD nhưng hiện mới chỉ được đáp ứng 45%. Trong khi đó, WFP cần 76 triệu USD cho hoạt động ứng phó Ebola tại CHDC Congo trong 6 tháng tới, chủ yếu phục vụ công tác hậu cần. Hiện WFP tiếp tục hỗ trợ thực phẩm cho bệnh nhân, người tiếp xúc và nhân viên tuyến đầu, đồng thời kêu gọi các nhà tài trợ tăng cường nguồn lực để giảm áp lực lên người dân tại tỉnh Ituri.

Liên quan đến khoảng cách ngày càng tăng giữa diễn biến dịch bệnh và năng lực ứng phó, phóng viên TTXVN tại châu Phi dẫn nghiên cứu mới của các tổ chức phi lợi nhuận Impact Global Health và PATH cho thấy khoảng 4 trong 5 bệnh nhân tại châu Phi không được chẩn đoán chính xác ngay tại các cơ sở y tế cấp cơ sở đối với các bệnh gây bùng phát dịch nhiều nhất trên lục địa, gồm Ebola, đậu mùa khỉ (Mpox), sốt xuất huyết, tả, viêm màng não do vi khuẩn và sốt rét. Chỉ 19% bệnh nhân được tiếp cận công cụ xét nghiệm phù hợp ngay tại tuyến y tế cơ sở.

Nguyên nhân không nằm ở việc thiếu công cụ xét nghiệm, khi các nhà nghiên cứu xác định có 577 sản phẩm chẩn đoán đã được các cơ quan quản lý uy tín như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phê duyệt theo cơ chế tiền thẩm định hoặc danh mục sử dụng khẩn cấp. Tuy nhiên, khoảng 1/2 số xét nghiệm này không thể triển khai tại các cơ sở y tế cấp thấp do đòi hỏi hệ thống phòng xét nghiệm phức tạp, vốn chỉ có ở các bệnh viện tuyến trên.

Thực trạng này đặc biệt đáng lo ngại vì phần lớn người dân Đông Phi tìm đến các cơ sở y tế cấp cơ sở khi có bệnh. Tại Kenya, trung bình có khoảng 3 cơ sở y tế cấp cơ sở trên 1.000 dân, còn tại Uganda và Tanzania, gần 7 trong 10 người tìm đến các cơ sở y tế tuyến dưới này khi cần khám chữa bệnh.
Nguồn tài trợ nghiên cứu và phát triển công cụ chẩn đoán cho 6 bệnh ưu tiên nói trên đã giảm liên tục, từ mức cao gần 55 triệu USD năm 2015 xuống chỉ còn dưới 26 triệu USD năm 2024, tương đương mức giảm hơn 50%. Việc các nhà tài trợ lớn như USAID rút lui cũng làm suy yếu hoạt động giám sát dịch bệnh và truy vết tiếp xúc tại nhiều nước, trong khi số ca bùng phát dịch bệnh vẫn tiếp tục gia tăng.

Các chuyên gia y tế công cộng cảnh báo mô hình tài trợ hiện nay - thường chỉ tăng vọt khi có dịch bùng phát rồi sụt giảm nhanh sau đó - khiến châu Phi luôn ở trạng thái thiếu chuẩn bị trước các bệnh dễ gây dịch. Giới chuyên gia kêu gọi đầu tư bền vững hơn cho hệ thống chẩn đoán tại y tế cơ sở, thay vì chỉ dựa vào ngân sách khẩn cấp theo từng đợt dịch, để bảo đảm phát hiện sớm và điều trị kịp thời cho người dân.