Xã Kiên Lao lan tỏa văn hóa đặc sắc

Dân ca Sán Chí - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Cùng cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã Kiên Lao, chúng tôi đến thăm Nghệ nhân Ưu tú Lâm Minh Sặp, thôn Cống, Chủ tịch Hội Bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Sán Chí xã Kiên Lao khi ông vừa trở về từ Lễ hội trái cây tỉnh Bắc Ninh năm 2025. Dù đã ngoài 70 tuổi, ông Sặp vẫn giữ được giọng khỏe khoắn và giàu cảm xúc. Theo ông Sặp, đồng bào dân tộc Sán Chí ở Kiên Lao còn lưu giữ được nhiều phong tục truyền thống, trong đó có hát dân ca. Từ xa xưa, vào những dịp đầu xuân, thanh niên dân tộc Sán Chí ở Kiên Lao thường đến bản làng trong vùng du xuân, giao lưu hát tự tình. Mỗi hình thức có lời ca, âm điệu và ý nghĩa khác nhau, trong đó phần lớn là các bài hát đối đáp xoay quanh tình yêu đôi lứa, tình yêu lao động, ca ngợi quê hương đất nước. “Dân ca Sán Chí có từ bao giờ không ai biết rõ, chỉ biết rằng lời ca, tiếng hát chính là một món ăn tinh thần không thể thiếu, có tác dụng khích lệ, động viên, giúp con người xích lại gần nhau, yêu quê hương, làng bản của mình hơn. Vì thế, từ đời này sang đời kia, từ thế hệ này sang thế hệ khác, đồng bào dân tộc Sán Chí đều biết hát, biết truyền dạy cho nhau học hát những làn điệu này”, Nghệ nhân Ưu tú Lâm Minh Sặp chia sẻ.

Nghệ nhân Ưu tú Lâm Minh Sặp (ngoài cùng bên trái) trao truyền dân ca Sán Chí cho thế hệ trẻ.

Lật giở cuốn sổ tay ghi lại hơn 100 bài dân ca do mình sáng tác, Nghệ nhân Ưu tú Lâm Minh Sặp kể, điểm đặc biệt của dân ca Sán Chí ở Kiên Lao là vẫn được thực hành trong đời sống hằng ngày, không bị “đóng khung” trên sân khấu. Từ những buổi du xuân đầu năm, những phiên chợ vùng cao, đến sinh hoạt gia đình, cộng đồng, tiếng hát vẫn cất lên tự nhiên, mộc mạc. Dân ca Sán Chí có nhiều hình thức. Mỗi hình thức gắn với một không gian sinh hoạt và ý nghĩa riêng, phản ánh sinh động đời sống lao động, tình yêu đôi lứa, đạo lý gia đình, làng bản.

Bí thư Đảng ủy xã Kiên Lao Trần Hoàng An (thứ 4 từ phải qua) cùng đồng bào các dân tộc tại gian trưng bày sản phẩm của xã trong khuôn khổ Lễ hội trái cây tỉnh Bắc Ninh năm 2025.

Để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào, năm 2011, ông Lâm Minh Sặp cùng các nghệ nhân tâm huyết thành lập Câu lạc bộ Dân ca Sán Chí xã Kiên Lao. Từ vài hội viên, đến nay câu lạc bộ đã quy tụ được gần 70 hội viên đến từ 7 thôn có đồng bào Sán Chí sinh sống. Các buổi sinh hoạt câu lạc bộ được duy trì đều đặn vào dịp lễ, Tết, ngày hội đại đoàn kết, trở thành không gian văn hóa cộng đồng, nơi các thế hệ cùng gặp gỡ, học hát, trao truyền tri thức dân gian. Không dừng lại ở đó, ông Sặp còn mở lớp truyền dạy dân ca cho học sinh, giúp thế hệ trẻ tiếp cận, hiểu và tự hào về di sản văn hóa của dân tộc mình. Với giá trị đặc sắc về nội dung và hình thức, ngày 27/12/2012, dân ca Sán Chí xã Kiên Lao đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị trí tiêu biểu của loại hình nghệ thuật này trong kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam. Với cá nhân ông Lâm Minh Sặp, năm 2019, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, trở thành biểu tượng sống động của tinh thần gìn giữ văn hóa truyền thống ở Kiên Lao. “Ngày nay, cùng với sự phát triển của công nghệ, chúng tôi còn linh hoạt đưa dân ca vào không gian mới như: Hát qua điện thoại, giao lưu từ xa, kết nối cộng đồng Sán Chí mọi miền Tổ quốc. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ của di sản trong nhịp sống hiện đại”, ông Sặp cho biết

Khám sức khỏe, sàng lọc bệnh tan máu bẩm sinh cho học sinh đang theo học tại các trường trên địa bàn xã Kiên Lao.

Bảo tồn văn hóa gắn với xây dựng đời sống mới

Không chỉ riêng dân ca Sán Chí, các làn điệu Soọng cô của người Sán Dìu, Sloong hao, Then của người Nùng cũng được lưu truyền rộng rãi, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc, giàu chiều sâu ở Kiên Lao. Những năm qua, công tác bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa và phát huy giá trị di sản văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn xã luôn được cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm chỉ đạo và đạt được nhiều kết quả tích cực. Trên địa bàn xã đã thành lập được hai Hội bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Sán Chí, Sán Dìu cùng một câu lạc bộ dân ca Nùng, thu hút trên 100 hội viên tham gia sinh hoạt thường xuyên. 27/27 thôn đều duy trì tổ, đội văn nghệ quần chúng, tạo môi trường để người dân trực tiếp tham gia sáng tạo, trao truyền và hưởng thụ các giá trị văn hóa truyền thống. Em Trần Đại Phú, dân tộc Sán Chí, học sinh Trường Tiểu học Kiên Lao cho biết: “Trước đây con chỉ nghe ông bà hát dân ca vào những dịp lễ, Tết. Từ khi được các bác nghệ nhân và thầy cô dạy, con biết hát nhiều bài hơn, hiểu được ý nghĩa của lời ca nói về quê hương, tình cảm gia đình và con người. Con rất vui, tự hào được học tiếng hát của dân tộc mình và sẽ cố gắng học thật tốt để sau này tiếp tục giữ gìn dân ca Sán Chí”.

Bài,ảnh: Sỹ Quyết