Xác định danh tính hài cốt liệt sĩ: Tinh thần trách nhiệm thầm lặng của cán bộ pháp y

Tỉ mỉ từng thao tác, chạy đua với thời gian

Những ngày tháng Tám oi ả, dưới cái nắng gắt và những cơn mưa dông bất chợt tại các nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn Thủ đô, các tổ công tác của Trung tâm Pháp y Hà Nội vẫn miệt mài làm việc bên từng phần mộ.

Trực tiếp tham gia lấy mẫu tại nhiều địa bàn như Nghĩa trang Yên Viên, Nghĩa trang liệt sĩ Nhổn, Nghĩa trang liệt sĩ Mai Dịch..., kỹ thuật viên trẻ Nguyễn Mạnh Hùng cẩn thận kiểm tra lại từng lớp trang thiết bị bảo hộ trước khi tiến hành thao tác. Anh Hùng cho biết, công việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ trải qua hàng chục năm an táng đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và độ chuẩn xác tuyệt đối.

“Phần lớn các phần mộ thuộc thời kỳ kháng chiến chống Pháp, thời gian an táng đã gần 80 năm nên cấu trúc xương đã xốp và phân hủy nhiều. Khó khăn nhất là việc tìm kiếm mẫu răng trong các tiểu sành bị bùn đất, cát và rễ cây xâm lấn. Chúng tôi phải nhẹ nhàng bới tìm từng vị trí giải phẫu chuẩn xác”, kỹ thuật viên Nguyễn Mạnh Hùng chia sẻ.

Không chỉ đòi hỏi kỹ năng chuyên môn sâu, yêu cầu khắt khe nhất trong quy trình là chống tạp nhiễm ADN. Từng kỹ thuật viên phải tuân thủ nghiêm ngặt việc đeo khẩu trang kín, mặc quần áo bảo hộ và mang nhiều lớp găng tay chuyên dụng. Từng thao tác được tính toán chuẩn xác để tránh tuyệt đối việc giọt mồ hôi, hơi thở hay bất kỳ yếu tố ngoại lai nào rơi vào mẫu phẩm, bảo đảm độ tinh sạch tối đa khi đưa vào phòng thí nghiệm tách chiết ADN.

Kỹ thuật viên pháp y Nguyễn Mạnh Hùng thành kính tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ. Ảnh: Mai Hoa

Đặc biệt, phía sau sự cẩn trọng ấy còn là một sợi dây tình cảm sâu nặng. Gia đình anh Hùng cũng có người bác ruột là liệt sĩ Nguyễn Văn Chính (sinh năm 1942, hy sinh năm 1969 trong chiến dịch Mậu Thân) hiện vẫn chưa tìm được phần mộ. Bản thân gia đình anh cũng đã cung cấp mẫu ADN thân nhân để đưa vào ngân hàng dữ liệu gen đối khớp.

“Mỗi lần thực hiện lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ chưa xác định danh tính, tôi đều có cảm giác như đang góp phần tìm kiếm chính bác ruột của mình. Sự đồng cảm ấy thôi thúc chúng tôi phải làm việc với sự tận tâm cao nhất”, anh Hùng chia sẻ.

Quy trình khoa học và dấu ấn nghề nghiệp

Tại Hà Nội, khối lượng công việc đặt ra cho chiến dịch xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là rất lớn. Toàn thành phố có hơn 4.000 mẫu sinh phẩm ADN hài cốt liệt sĩ cần thu thập, trong đó riêng Nghĩa trang liệt sĩ Mai Dịch có 469 phần mộ thuộc diện lấy mẫu đợt này.

Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội Nguyễn Thị Ngọc Yến cho biết, để đáp ứng tiến độ cao điểm do Ban Chỉ đạo của thành phố về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chỉ đạo hoàn thành công tác lấy mẫu sinh phẩm về mốc ngày 10-10-2026, Trung tâm đã thành lập từ nhiều tổ công tác chuyên môn. Các tổ luân phiên “bọc lót” cho nhau, vừa bám sát hiện trường tại các nghĩa trang trọng điểm và các địa bàn xa trung tâm như Ba Vì, Sóc Sơn, Chương Mỹ, Mỹ Đức..., vừa bảo đảm công tác giám định chuyên môn thường xuyên tại trụ sở.

Cường độ lao động của lực lượng thực địa diễn ra không hề dễ dàng Nhiều ngày, cán bộ, nhân viên phải lên đường từ 3 giờ sáng và trở về cơ quan khi đồng hồ đã điểm 22 giờ đêm. Ban ngày trực tiếp thu thập mẫu phẩm tại thực địa, đêm về lại tiếp tục xử lý, duyệt hồ sơ giám định trực tuyến trên hệ thống để bảo đảm tiến độ đầu ra.

Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội Nguyễn Thị Ngọc Yến cho biết, tỷ lệ lấy mẫu sinh phẩm đạt chuẩn rất cao. Ảnh: Mai Hoa

Đánh giá về chất lượng mẫu sinh phẩm, bà Nguyễn Thị Ngọc Yến cho biết, dù các phần mộ đã qua thời gian rất dài, nhưng qua thực tế lấy mẫu tại 5 nghĩa trang đầu tiên với hơn 100 mẫu, kết quả đạt được khả quan ngoài dự tính. Khoảng 90% số mộ vẫn thu được các mẫu sinh phẩm đạt chuẩn. Đối với những trường hợp không đủ điều kiện chiết xuất ADN, đơn vị chủ động dừng lấy mẫu ngay từ đầu nhằm tránh lãng phí nhân lực và vật tư xét nghiệm.

Quy trình được thực hiện theo chu trình khép kín, phối hợp liên ngành chặt chẽ theo đúng tinh thần chỉ đạo tại kế hoạch của UBND thành phố: Sau khi mẫu được thu nhận, đánh mã và lập hồ sơ số hóa tại thực địa, mẫu sinh phẩm được bàn giao sang Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để phân tích ADN. Cùng với đó, với việc Công an thành phố Hà Nội tiến hành thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ, hai nguồn dữ liệu gen sẽ được đối sánh, tích hợp vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia để chính thức trả lại danh tính cho các Anh hùng liệt sĩ.

Tại Kế hoạch số 322/KH-UBND ngày 15-8-2026 hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), thành phố đã nhấn mạnh việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ gen và số hóa dữ liệu để tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được xác định là nhiệm vụ chính trị, nhân văn có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc.

Các cán bộ, kỹ thuật viên Trung tâm Pháp y Hà Nội trước khu vực lấy mẫu sinh phẩm. Ảnh: Mai Hoa

Chia sẻ về hành trình thực hiện nhiệm vụ quan trọng này, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội Nguyễn Thị Ngọc Yến xúc động khẳng định: “Thế hệ cha anh đã hy sinh cả xương máu và tuổi xuân vì độc lập, tự do của Tổ quốc; những vất vả hôm nay của chúng tôi là rất nhỏ bé. Với những người làm pháp y, mỗi mẫu sinh phẩm được đưa về xét nghiệm thành công là thêm một cơ hội hiện thực hóa ước nguyện của thân nhân liệt sĩ”.

Sự tỉ mỉ, cẩn trọng, tận tụy với nghề nghiệp chuyên môn của những người làm pháp y trong hành trình thực hiện nhiệm vụ lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ phục vụ công tác giám định ADN chính là biểu hiện sinh động, chân thực của lòng yêu nước trong thời bình. Tất cả nhằm góp phần tiếp nối ngọn lửa tri ân của dân tộc, biến quyết sách của Thủ đô và đất nước thành những hành động thiết thực, thiêng liêng để “trả lại tên cho Anh hùng liệt sĩ”.