Trọng tài ASEAN - Nhật Bản trước cơ hội và thách thức từ AI

Tại phiên thảo luận chuyên đề về “Trọng tài trong kỷ nguyên số”, các diễn giả cho rằng công nghệ đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách thức tổ chức và vận hành hoạt động trọng tài.

Một trong những nội dung được đề cập là việc tích hợp các quy tắc và quy trình trọng tài vào các nền tảng số. Luật sư Tony Nguyen đã đưa SIAC Gateway như một ví dụ tại Singapore, trong khi VIAC e-Case là nền tảng hỗ trợ giải quyết tranh chấp trực tuyến được triển khai tại Việt Nam.

Cùng với đó, phiên họp trực tuyến và phiên họp kết hợp ngày càng được quan tâm, tạo điều kiện để các bên, luật sư, trọng tài viên có thể tham gia quá trình tố tụng từ nhiều địa điểm khác nhau. Tuy nhiên, các diễn giả cũng lưu ý về những khoảng trống thực tiễn liên quan đến hạ tầng số, cũng như các rủi ro phát sinh trong quá trình ứng dụng AI.

Theo Luật sư Colin Ong, công nghệ số, trong đó có AI, có thể giúp nâng cao hiệu quả trong phân tích, soạn thảo và quản lý vụ việc. Việc ứng dụng các công cụ này có thể tiết kiệm thời gian, qua đó góp phần giảm chi phí giải quyết tranh chấp.

AI cũng có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin bằng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP), giúp nhận diện ngữ cảnh, từ đồng nghĩa, trái nghĩa; đồng thời hỗ trợ phân loại tài liệu, dịch thuật, rà soát bản thảo, theo dõi thời hạn tố tụng và phát hiện một số sai sót.

Tuy nhiên, những lợi ích này đi kèm không ít rủi ro. Các chuyên gia lưu ý nguy cơ tài liệu mật bị công khai, vấn đề bản quyền, trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và thiên lệch trong quá trình sử dụng AI.

Đáng chú ý là hiện tượng “ảo giác” AI, khi hệ thống tạo ra những thông tin không chính xác nhưng được trình bày theo cách có vẻ đáng tin cậy. Trong lĩnh vực pháp lý, điều này có thể dẫn tới việc xuất hiện những trích dẫn tưởng như chính xác về án lệ, quy định pháp luật hoặc quan điểm tư pháp nhưng thực tế không tồn tại hoặc không phù hợp.

Một số vụ việc tại Anh, Singapore và Hồng Kông được các diễn giả đề cập như những cảnh báo về rủi ro này, trong đó có Frederick Ayinde v The London Borough of Haringey [2025] EWHC 1383; Tajudin Gulam Rasul v Suriaya [2025] SGHCR 33, Yu Hon Tong Thomas v Centaline [2025] HKCFI 808 và Licksun v Occupiers [2025] HKDC 1287.

Bên cạnh đó, việc sử dụng AI trong trọng tài còn đặt ra những vấn đề về bảo mật thông tin và an ninh mạng. Các tài liệu mật, bí mật kinh doanh, thậm chí thông tin thuộc phạm vi bí mật nhà nước có thể đối mặt với nguy cơ bị đánh cắp do các cuộc tấn công mạng hoặc truy cập trái phép. Công nghệ deepfake cũng tạo thêm nguy cơ đối với tính xác thực của các nội dung nghe nhìn được sử dụng làm chứng cứ.

Các chuyên gia cho rằng hiện chưa có hướng dẫn chung thống nhất trên toàn cầu về việc sử dụng AI tạo sinh trong trọng tài quốc tế. Trong năm 2025, CIArb đã ban hành hướng dẫn về sử dụng AI trong trọng tài, trong khi các đoàn luật sư, hội luật gia và tổ chức nghề nghiệp khác cũng đang tiếp cận vấn đề này theo những cách khác nhau.

Một nội dung khác được thảo luận là tăng cường hợp tác về trọng tài giữa ASEAN và Nhật Bản trong kỷ nguyên số.

Theo Luật sư Dutsadee Dutsadeepanich, mức độ sẵn sàng về pháp lý, quản lý nhà nước và hạ tầng số giữa Nhật Bản và các nước ASEAN, cũng như giữa chính các nước ASEAN, còn có sự khác biệt. Mỗi quốc gia có hệ thống tài phán, mức độ phát triển và ưu tiên thể chế khác nhau. Do đó, hợp tác cần được thực hiện theo từng phần, thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung cho tất cả.

Các diễn giả đề xuất 4 trụ cột hợp tác thực tiễn, gồm hài hòa tiêu chuẩn số; xây dựng niềm tin số; quản trị AI có trách nhiệm; và cùng nâng cao năng lực.

Trong đó, việc hài hòa tiêu chuẩn số có thể tập trung vào các vấn đề như phiên họp trực tuyến, hệ thống nộp hồ sơ điện tử, chữ ký điện tử, quản lý vụ việc số và phán quyết điện tử.

Đối với quản trị AI, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu công bố việc sử dụng AI, minh bạch và khả năng giải thích, bảo đảm sự giám sát của con người và trách nhiệm giải trình. Việc rà soát các tài liệu có sự hỗ trợ của AI cũng cần được thực hiện phù hợp.

Các bên cũng cần tăng cường xây dựng niềm tin số thông qua tiêu chuẩn an ninh mạng, quản lý dữ liệu đám mây, bảo mật thông tin, xử lý chứng cứ điện tử và bảo đảm an toàn cho các phiên họp trực tuyến.

Về nâng cao năng lực, các chương trình đào tạo chung, trao đổi trọng tài viên trẻ, nâng cao hiểu biết về AI, đào tạo về e-discovery và nhận thức an ninh mạng được xác định là những hướng hợp tác thiết thực.

Qua thảo luận, các chuyên gia cho rằng công nghệ số và AI đang mở ra nhiều cơ hội nâng cao hiệu quả hoạt động trọng tài, song việc ứng dụng cần đi cùng các yêu cầu về bảo mật, minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự giám sát của con người.