Xẩm hồi sinh trong không gian sáng tạo mới

Các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu về Xẩm chia sẻ trong chương trình.

"Sắc Xẩm" do nhóm sinh viên lớp Báo chí 13A tổ chức, cho thấy nỗ lực của người trẻ trong việc tìm kiếm phương thức tiếp cận mới với di sản dân tộc, đưa nghệ thuật truyền thống bước ra khỏi không gian quen thuộc để đối thoại với đời sống hôm nay.

Hát Xẩm từng là tiếng hát của những phận đời nghèo khó nơi bến nước, sân đình, chợ quê hay những chuyến tàu điện xưa của Hà Nội. Qua nhiều thăng trầm lịch sử, loại hình diễn xướng dân gian này từng đứng trước nguy cơ mai một trước khi được phục hồi mạnh mẽ trong hơn hai thập niên qua và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Các nghệ sĩ biểu diễn trong khuôn khổ chương trình.

Từ chất liệu truyền thống ấy, "Sắc Xẩm" lựa chọn cách kể mới, sân khấu thành không gian giao thoa giữa âm nhạc dân gian và nghệ thuật trình diễn hiện đại. Chương trình được chia thành hai chặng “Giao thời” và “Khởi diện”, như một hành trình đi từ căn cốt truyền thống đến tinh thần đương đại của Xẩm hôm nay.

Mở đầu chương trình là video tái hiện hành trình phát triển của nghệ thuật hát Xẩm, từ những gánh hát rong đến đời sống nghệ thuật hiện đại. Nhóm Xẩm Hà Thành gồm Nhà nghiên cứu âm nhạc, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa; nhà nghiên cứu âm nhạc, nghệ sĩ Nguyễn Quang Long cùng nghệ sĩ trẻ Trần Bá Nam Khánh biểu diễn hai tiết mục "Xẩm Thập Ân" và "Tránh xa tệ nạn".

Trong không gian sân khấu tối giản nhưng giàu chiều sâu thị giác, tiếng nhị, tiếng phách cùng những làn điệu Xẩm cổ khiến khán giả trẻ chăm chú lắng nghe. Không ít người lần đầu tiếp cận Xẩm nhưng vẫn bị cuốn hút bởi chất tự sự, tính dân gian và chiều sâu nhân văn trong từng câu hát.

Chương trình được tổ chức quy mô, bài bản.

Nhà nghiên cứu âm nhạc, nghệ sĩ Nguyễn Quang Long chia sẻ, điều đặc biệt của Xẩm nằm ở việc loại hình này chứa đựng đồng thời nhiều yếu tố văn hóa: Văn học, âm nhạc, tính cách dân tộc và tinh thần lạc quan của người Việt.

Nghệ sĩ cho biết, hơn 20 năm trước, khi nghệ nhân Hà Thị Cầu gần như là "hạt xẩm" cuối cùng còn sót lại, những người làm nghề đã bắt đầu hành trình phục hồi Xẩm cổ. Từ việc phục dựng các bài Xẩm truyền thống, họ tiếp tục sáng tạo những tác phẩm mới mang hơi thở thời đại, như: Tránh xa tệ nạn, Ma túy"... rồi tiến tới thử nghiệm kết hợp Xẩm với EDM, rap từ khoảng năm 2015.

Kết hợp trình diễn những bộ sưu tập thời trang mang cảm hứng cổ điển kết hợp hiện đại.

"Xẩm rất Việt Nam bởi sinh ra từ tầng lớp cơ hàn nhất của xã hội xưa, nhưng trong từng câu hát vẫn có tinh thần lạc quan. Chính sức sống đó khiến Xẩm có thể trường tồn cùng thời đại hôm nay", nghệ sĩ Nguyễn Quang Long bày tỏ. Đồng hành trong hành trình đổi mới Xẩm, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho biết từng đối mặt với nhiều phản ứng gay gắt khi đưa rap và EDM vào Xẩm.

"Nhiều người nói chúng tôi phá Xẩm. Nhưng cuối cùng bằng bản lĩnh nghề nghiệp và niềm tin vào giá trị truyền thống, chúng tôi vẫn làm. Và đến hôm nay, sự lan tỏa ấy cho thấy Xẩm hoàn toàn có thể tiếp tục sống trong đời sống hiện đại", chị chia sẻ.

Điểm nhấn của "Sắc Xẩm" chính ở phần trình diễn thời trang trên nền nhạc Xẩm. Thay vì xem Xẩm như một "mẫu vật" cần bảo tồn nguyên trạng, chương trình đặt loại hình này vào mối tương tác với thiết kế đương đại, âm nhạc điện tử và ngôn ngữ trình diễn runway.

Khách nước ngoài say mê với Xẩm.

Trong chặng "Giao thời", những bộ sưu tập lấy cảm hứng từ nón quai thao, áo tứ thân, hoa sen thời Lê hay hình tượng làng quê Việt Nam lần lượt xuất hiện trên sân khấu. Tiếng nhị truyền thống hòa cùng phối khí hiện đại tạo nên không gian vừa cổ điển vừa mới mẻ.

Bộ sưu tập của nhóm thiết kế Pháp Lam tái cấu trúc hình ảnh nón quai thao và áo tứ thân bằng các phom dáng mang tính kiến trúc. Bộ sưu tập "Liên Hoa Cổ Tịnh" của nhà thiết kế Ngô Hoàng Diệp sử dụng hình tượng hoa sen thời Lê trên các thiết kế dạ hội.

Trong khi đó, bộ sưu tập "Non Sắc" của nhóm nhà thiết kế Đỗ Quang Trường, Lê Hoàng Gia Khanh và Lê Văn Việt khai thác vẻ đẹp bình dị của làng quê Việt Nam bằng chất liệu tafta dập nhăn mô phỏng sóng lúa và vành nón lá.

Tiến sĩ, Biên tập viên, MC Trịnh Lê Anh (thứ ba từ phải qua) đảm nhận vai trò giảng viên, hướng dẫn các sinh viên thực hiện chương trình.

Ở chặng "Khởi diện", sân khấu thực sự bùng nổ khi Xẩm kết hợp hoàn toàn với EDM và rap. Những bộ sưu tập: "Sắc Men", "Đầu Nguồn", "Then Rừng" tiếp tục mở rộng biên độ biểu đạt của văn hóa truyền thống trong thời trang hiện đại.

Khép lại chương trình là tiết mục nhảy hiện đại "Bất tuyệt thao thao" của nhóm Grooza trên nền nhạc Xẩm phối khí điện tử, tạo nên bầu không khí sôi động, trẻ trung nhưng vẫn giữ được tinh thần dân gian xuyên suốt.

Tiến sĩ, biên tập viên, giảng viên Trịnh Lê Anh, nhận định, việc đưa nghệ thuật truyền thống vào đời sống hôm nay là bài toán lớn, đòi hỏi không chỉ truyền thông tốt mà còn cần những sản phẩm văn hóa đủ sức thuyết phục công chúng.

Nghệ sĩ Nguyễn Quang Long và Mai Tuyết Hoa đã nhiều năm gắn bó với Xẩm.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh cho rằng di sản văn hóa sẽ không biến mất, nhưng có thể "ngủ đông" cho đến khi xuất hiện một thế hệ đủ tri thức và sáng tạo để đánh thức nó. "Người trẻ làm điều này là rất đáng khuyến khích. Nếu chúng ta khai thác được tài nguyên văn hóa của cha ông, đó là điều đáng tự hào. Nếu không làm được, cần nhìn nhận sự thiếu hụt tri thức và trách nhiệm của chính mình", Tiến sĩ Trịnh Lê Anh nói.

Không lựa chọn cách tiếp cận hàn lâm hay đóng khung di sản trong không gian bảo tồn, "Sắc Xẩm" cho thấy một hướng đi khác của thế hệ Gen Z, đó là đưa văn hóa truyền thống đến gần giới trẻ bằng chính ngôn ngữ truyền thông và thẩm mỹ đương đại.

Trưởng Ban tổ chức Nguyễn Thị Ngọc Bích cho biết nhóm thực hiện đã sử dụng nhiều yếu tố mang tính xu hướng, hài hước và tạo tò mò trên mạng xã hội để tiếp cận công chúng trẻ.

Theo đó, điều đội ngũ mong muốn nhất là đưa Xẩm đến gần hơn với giới trẻ. Xẩm hoàn toàn có thể trở thành một phần của công nghiệp văn hóa, có thể xuất hiện trong thời trang, sân khấu, nghệ thuật trình diễn ở nhiều diện mạo khác nhau.

Chương trình có sự tham gia của đội ngũ sáng tạo trẻ.

Ban tổ chức cho rằng, điều quan trọng không phải thay đổi bản sắc của Xẩm mà là tìm cách để công chúng hôm nay cảm thấy muốn lắng nghe, muốn bước vào thế giới của di sản. Thực tế tại chương trình cho thấy nhiều khán giả trẻ đã thay đổi góc nhìn sau khi tiếp xúc với Xẩm trong không gian mới.

Đỗ Minh Huyền, một khán giả tham dự chương trình chia sẻ, bản thân đặc biệt ấn tượng với phần trình diễn thời trang trên nền nhạc Xẩm vì trước đó chưa từng hình dung sự kết hợp này có thể hòa hợp đến vậy.

Trong khi đó, sinh viên Nguyễn Thúy Vi bộc bạch, trước đây từng nghĩ Xẩm khô khan và khó tiếp cận. Tuy nhiên, trải nghiệm tại "Sắc Xẩm" khiến cô nhận ra Xẩm rất dễ đi vào lòng người và hoàn toàn có thể kết hợp với hiphop, remix hay EDM để gần gũi hơn với giới trẻ.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang trở thành một động lực phát triển mới, những chương trình như "Sắc Xẩm" cho thấy người trẻ không quay lưng với truyền thống. Ngược lại, họ đang tìm cách kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ của thời đại mình.

Khi tiếng nhị cổ truyền vang lên giữa ánh đèn runway, khi những câu Xẩm hòa cùng EDM và bước catwalk, điều còn lại bên cạnh nét mới lạ của một chương trình biểu diễn còn là khả năng chuyển động bền bỉ của văn hóa Việt Nam trong đời sống đương đại.