Xanh hóa chuỗi cá tra Việt Nam, người nuôi truyền thống... xanh mặt

Cá tra Việt Nam - Ảnh: Internet

Xanh hóa chuỗi cá tra – xu thế tất yếu từ ESG và cam kết khí hậu

Sáng kiến thực hành xanh hóa chuỗi cá tra Việt Nam do Tổ chức IDH (The Sustainable Trade Initiative) khởi xướng và điều phối đang mở ra một hướng tiếp cận bài bản, dựa trên các tiêu chuẩn ESG và cam kết khí hậu quốc tế. Trong bối cảnh các thị trường lớn như EU, Mỹ ngày càng siết chặt yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị. Xanh hóa không còn là lựa chọn, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để ngành cá tra duy trì khả năng xuất khẩu.

IDH được thành lập tại Hà Lan từ năm 2007, hiện hoạt động tại hơn 40 quốc gia, trên 12 ngành hàng và hơn 12 cảnh quan sản xuất. Với mạng lưới hơn 1.000 đối tác tư nhân cùng khoảng 30 tổ chức phi chính phủ, IDH theo đuổi mục tiêu: “Thu nhập tốt hơn, công việc tốt hơn và môi trường tốt hơn”, hướng tới thúc đẩy phát triển bền vững các ngành hàng quốc tế, đóng góp vào các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hiệp Quốc.

Đối với ngành thủy sản, đặc biệt là cá tra Việt Nam, IDH đóng vai trò kết nối doanh nghiệp, nhà sản xuất, nhà bán lẻ và thị trường tiêu thụ, từng bước chuyển đổi chuỗi cung ứng theo hướng minh bạch, có trách nhiệm và phát thải thấp. Trong đó, khuôn khổ ESG đang trở thành thước đo năng lực cạnh tranh dài hạn của ngành.

Ở trụ cột môi trường, doanh nghiệp phải chứng minh nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính, quản lý nước thải, chất thải và bảo vệ đa dạng sinh học. Trụ cột xã hội yêu cầu đảm bảo điều kiện lao động, an toàn, quyền con người và tác động tích cực đến cộng đồng. Trong khi đó, quản trị liên quan đến minh bạch, đạo đức kinh doanh và tuân thủ quy định quốc tế. Đặc biệt, các chính sách mới của EU như Xanh hóa và minh bạch sản phẩm sau năm 2030 đang tạo áp lực ngày càng lớn lên các chuỗi cung ứng ngoài châu Âu, trong đó có thủy sản Việt Nam.

Nhiều người nuôi cá tra theo truyền thống sẽ gặp khó khăn theo tiêu chuẩn Xanh - Ảnh: P.H

Giảm phát thải GHG – trụ cột kỹ thuật nhưng gánh nặng tài chính

Một trong những nội dung trọng tâm của sáng kiến xanh hóa chuỗi cá tra là đo lường và giảm phát thải khí nhà kính (GHG) trên toàn bộ vòng đời sản phẩm. Hiện nay, chứng nhận ASC – vốn đã quen thuộc với ngành cá tra Việt Nam với hơn 200 chứng nhận – đã bổ sung các yêu cầu bắt buộc liên quan đến phát thải.

Theo đó, nhà máy sản xuất thức ăn phải ghi chép, báo cáo phát thải, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng và từng bước chuyển sang năng lượng tái tạo. Các trại nuôi cá tra phải theo dõi mức tiêu thụ năng lượng, tính toán phát thải, xây dựng kế hoạch sử dụng năng lượng hiệu quả cho toàn bộ quá trình sản xuất.

IDH đã khởi xướng và điều phối Nhóm công tác môi trường thủy sản (AWG), xây dựng lộ trình giảm phát thải dựa trên các công cụ khoa học như đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) theo tiêu chuẩn ISO 14040/14044 và bộ quy tắc dấu chân môi trường sản phẩm (PEFCR). Phát thải được đo đạc xuyên suốt từ sản xuất thức ăn, trại nuôi, chế biến, đóng gói, vận chuyển đến phân phối và bán lẻ.

Tuy nhiên, chính cách tiếp cận khoa học và dựa trên dữ liệu này lại trở thành thách thức lớn đối với nhiều người nuôi cá tra truyền thống. Việc thu thập dữ liệu chi tiết về nguyên liệu, năng lượng, nước, vật tư, sản lượng và vận chuyển đòi hỏi chi phí, nhân lực và năng lực quản trị mà phần lớn hộ nuôi nhỏ lẻ chưa sẵn sàng.

Trong khi doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu có thể tiếp cận nguồn vốn và hỗ trợ kỹ thuật, thì người nuôi – mắt xích đầu tiên của chuỗi – lại phải gánh chi phí đầu tư ban đầu lớn nhưng chưa thấy rõ lợi ích kinh tế tương xứng.

Tiêu chuẩn quốc tế là yêu cầu mới với Cá tra Việt Nam - Ảnh: P.H

Người nuôi cá tra truyền thống “xanh mặt” và bài toán công bằng chuỗi giá trị

Thực tế cho thấy, nhiều người nuôi cá tra truyền thống đang rơi vào thế khó. Ông Trần Trường Định, người có 5 ha ao nuôi tại quận Ô Môn (TP. Cần Thơ), cho biết: Nhiều năm qua giá cá tra biến động thất thường, chi phí con giống và thức ăn tăng cao, trong khi giá thu mua giảm mạnh. Phần lớn người nuôi phải vay vốn ngân hàng, nên chỉ cần một vụ thua lỗ là không thể trụ vững.

Theo ông Định, trong ba năm qua, nhiều hộ nuôi cá tra ở Ô Môn và Thốt Nốt đã lần lượt bán ao, rời bỏ nghề. Với các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, nguy cơ này còn lớn hơn khi người nuôi truyền thống khó đáp ứng yêu cầu môi trường, truy xuất và phát thải.

Ngay cả những hộ nuôi quy mô lớn cũng không tránh khỏi tâm lý dè dặt. Một chủ trại nuôi cá tra quy mô 50ha tại Cần Thơ cho biết chỉ sản xuất cầm chừng do lo ngại rủi ro giá cả và chi phí. Theo bà, tiêu chuẩn Xanh là cần thiết cho xuất khẩu, nhưng việc “quốc tế hóa” tiêu chuẩn trong khi người nuôi nhỏ lẻ yếu thế về vốn và thị trường sẽ khiến nhiều hộ phá sản nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp.

Theo ông Nguyễn Văn Kịch, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thủy sản Cafatex (TP.Cần Thơ): Giải pháp khả thi là tổ chức lại sản xuất theo chuỗi tập trung, với sự tham gia của các doanh nghiệp lớn để dễ triển khai thí điểm và nhân rộng. Ngành cá tra đã quen với các chứng nhận quốc tế như ASC, nhưng chi phí đầu tư và năng lực đo đạc phát thải vẫn là rào cản lớn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến khẳng định: “Về dài hạn, ngành cá tra phải chuyển từ tư duy tăng sản lượng sang tư duy giá trị, hiệu quả và bền vững. Giai đoạn 2026–2030 sẽ là bước ngoặt, đòi hỏi tái cơ cấu thực chất, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và tổ chức lại chuỗi sản xuất”.

Chỉ khi lợi ích được phân bổ công bằng trong chuỗi giá trị, xanh hóa cá tra mới không còn là nỗi lo khiến người nuôi “xanh mặt”, mà trở thành động lực phát triển bền vững cho toàn ngành.

Văn Kim Khanh