Xây dựng đô thị hiện đại thích ứng với biến đổi khí hậu

Khi mặt đất dần mất khả năng "thở"

Quan sát vỉa hè nhiều tuyến phố mới ở Bắc Ninh có thể thấy một cách làm khá phổ biến: San nền, đổ bê tông toàn bộ, sau đó lát gạch hoặc đá lên bề mặt. Cách thi công này tạo nên những vỉa hè đẹp và thuận lợi cho quản lý nhưng gần như xóa bỏ khả năng thấm nước tự nhiên của đất. Trong tự nhiên, đất không chỉ là nền móng cho công trình mà còn là một “hệ thống hạ tầng sinh học”. Hàng triệu vi sinh vật, rễ cây và các khoảng rỗng trong đất giúp hấp thụ nước mưa, bổ sung nước ngầm và điều hòa dòng chảy.

Một góc phường Bắc Giang. Ảnh: Quang Vĩnh.

Khi toàn bộ bề mặt bị phủ kín bằng bê tông hoặc các kết cấu không thấm nước, đất mất dần chức năng ấy. Nước mưa không còn thấm xuống lòng đất mà đổ dồn vào hệ thống cống trong cùng một thời điểm. Trong khi đó, nhiều ao hồ tự nhiên - những “túi chứa nước” của đô thị đã bị thu hẹp hoặc san lấp trong quá trình phát triển. Hệ thống mương tiêu thoát nước ở một số khu vực chưa được cải tạo đồng bộ; nhiều tuyến cống được xây dựng từ nhiều năm trước không còn đáp ứng được tốc độ đô thị hóa; các trạm bơm dù được đầu tư nâng cấp, vẫn khó theo kịp khi xuất hiện những trận mưa có cường độ lớn trong thời gian ngắn.

Đó là lý do vì sao chỉ một trận mưa lớn cũng có thể tạo nên áp lực rất lớn cho toàn bộ hệ thống thoát nước.

Đô thị hiện đại không chỉ biết "xả nước"

Nhiều quốc gia đã thay đổi cách tiếp cận. Thay vì coi nước mưa là "vấn đề cần đẩy đi càng nhanh càng tốt", họ coi nước là một nguồn tài nguyên cần được giữ lại và quản lý. Từ tư duy đó, mô hình "thành phố bọt biển" (Sponge City) ra đời. Bản chất của mô hình này không nằm ở một công trình cụ thể mà là sự kết hợp của nhiều giải pháp phân tán: Vỉa hè thấm nước, công viên trũng, hồ điều hòa, vườn mưa, mái xanh, dải cây xanh, bãi đỗ xe thấm nước và các khu vực lưu giữ nước tạm thời.

Mỗi hạng mục chỉ góp một phần nhỏ, nhưng khi kết nối thành một hệ thống sẽ giúp giảm đáng kể lượng nước đổ vào cống trong cùng một thời điểm. Nước được giữ lại lâu hơn, thấm nhiều hơn, bổ sung cho tầng nước ngầm, đồng thời góp phần giảm nhiệt độ đô thị và cải thiện môi trường sống. Đó là triết lý của một đô thị biết sống cùng nước chứ không chỉ chống nước.

Có thể bắt đầu từ quy hoạch mới

Việc xây dựng “thành phố bọt biển” không có nghĩa phải phá bỏ toàn bộ hạ tầng hiện hữu. Điều quan trọng hơn là thay đổi cách thiết kế các dự án từ hôm nay. Đối với các khu đô thị mới, cần quy định tỷ lệ tối thiểu về bề mặt thấm nước; khuyến khích sử dụng vật liệu thấm cho vỉa hè, quảng trường và bãi đỗ xe; hạn chế bê tông hóa toàn bộ nền đất.

Các hồ điều hòa, ao tự nhiên, vùng trũng và hệ thống kênh mương cần được nhìn nhận là hạ tầng xanh của đô thị, có giá trị tương đương giao thông hay cấp điện, cấp nước. Việc bảo vệ và phục hồi những không gian này không chỉ phục vụ chống ngập mà còn cải thiện cảnh quan, môi trường và đa dạng sinh học.

Một đô thị hiện đại không chỉ được đánh giá bằng những đại lộ rộng, những khu đô thị mới hay các tòa nhà cao tầng. Điều làm nên sức sống của đô thị còn là khả năng thích ứng với thiên nhiên và biến đổi khí hậu.

Song song với đó, thành phố cần tiếp tục đầu tư đồng bộ hệ thống cống, mương, trạm bơm và từng bước ứng dụng công nghệ trong dự báo mưa, giám sát mực nước, điều hành bơm tiêu theo thời gian thực. Giải pháp công trình vẫn rất cần thiết nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi kết hợp với các giải pháp sinh thái.

Đặc biệt, khi lập và điều chỉnh quy hoạch thành phố trực thuộc Trung ương, Bắc Ninh có thể nghiên cứu ban hành Bộ tiêu chí đô thị thích ứng với nước, trong đó quy định các yêu cầu về diện tích cây xanh, hồ điều hòa, tỷ lệ bề mặt thấm nước, thu gom và tái sử dụng nước mưa đối với các dự án phát triển đô thị mới. Đây sẽ là bước đi mang tính chiến lược, thể hiện tầm nhìn dài hạn thay vì chỉ xử lý những điểm ngập trước mắt. Thành phố đáng sống là thành phố biết dành chỗ cho thiên nhiên. Biến đổi khí hậu khiến những trận mưa cực đoan ngày càng xuất hiện với tần suất cao hơn. Nếu chỉ tiếp tục mở rộng cống, tăng công suất trạm bơm và tìm cách đưa nước ra sông nhanh hơn, chúng ta sẽ luôn ở trong thế bị động.

Điều Bắc Ninh cần hướng tới không chỉ là một thành phố trực thuộc Trung ương theo tiêu chí hành chính mà là một đô thị hiện đại, có khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và phát triển hài hòa với tự nhiên. Những trận mưa ngập ở phường Bắc Giang vì thế không chỉ là câu chuyện của mùa mưa năm nay. Đó là lời nhắc rằng quy hoạch đô thị của tương lai cần bắt đầu từ những điều rất cơ bản: Trả lại không gian cho nước, trả lại khả năng "thở" cho đất và coi thiên nhiên là một phần của hệ thống hạ tầng.