Xây dựng hạ tầng kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh - Động lực cho phát triển nhanh và bền vững

Vùng chè Hữu cơ nổi tiếng ở Thái Nguên

Kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh - Mô hình phát triển của tương lai

Kinh tế tuần hoàn là mô hình phát triển trong đó quá trình thiết kế, sản xuất, phân phối và tiêu dùng được tổ chức theo hướng kéo dài vòng đời sản phẩm, tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tái sử dụng các nguồn lực trong chu trình sản xuất mới. Thay vì khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ theo mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống, kinh tế tuần hoàn hướng tới biến chất thải của quá trình này trở thành đầu vào của quá trình khác, góp phần giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường.

Song hành với đó, kinh tế xanh được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) xác định là nền kinh tế hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và phúc lợi xã hội, đồng thời giảm thiểu rủi ro môi trường và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên. Kinh tế xanh không chỉ giới hạn trong một lĩnh vực mà bao trùm toàn bộ các ngành kinh tế như nông nghiệp, công nghiệp, giao thông, xây dựng, năng lượng, du lịch và dịch vụ.

Dù tiếp cận dưới những góc độ khác nhau, cả hai mô hình đều thống nhất ở mục tiêu phát triển kinh tế phải gắn chặt với bảo vệ môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân. Đây cũng chính là tư tưởng xuyên suốt trong đường lối phát triển của Đảng ta.

Quan điểm nhất quán của Đảng về phát triển bền vững

Ngay từ những năm đầu của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Đảng đã sớm nhận thức được yêu cầu phải kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường. Chỉ thị số 36-CT/TW của Bộ Chính trị năm 1998 về tăng cường công tác bảo vệ môi trường đã khuyến khích áp dụng công nghệ sạch, sử dụng tiết kiệm nguyên liệu và năng lượng, giảm thiểu chất thải. Đây được xem là những tiền đề quan trọng của tư duy kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam. Đến năm 2004, Nghị quyết số 41-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định chủ trương sử dụng tiết kiệm tài nguyên, khuyến khích tái chế và sử dụng các sản phẩm tái chế, góp phần hình thành nền sản xuất thân thiện với môi trường.

Tại Đại hội XII của Đảng, quan điểm phát triển bền vững được nâng lên một bước mới khi xác định tài nguyên là tài sản quốc gia, phải được quản lý, khai thác và sử dụng tiết kiệm, hiệu quả; kiên quyết hạn chế tình trạng ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên. Bước ngoặt quan trọng được xác lập trong Nghị quyết số 55-NQ/TW ngày 11/2/2020 của Bộ Chính trị về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia. Lần đầu tiên, nhiệm vụ phát triển kinh tế tuần hoàn được đặt ra rõ ràng cùng với yêu cầu phát triển năng lượng tái tạo, khuyến khích đầu tư các nhà máy điện sử dụng rác thải, sinh khối và chất thải rắn gắn với bảo vệ môi trường.

Đại hội XIII của Đảng tiếp tục khẳng định mạnh mẽ hơn nữa định hướng này khi xác định xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn là một trong những giải pháp trọng tâm để thực hiện mục tiêu phát triển nhanh và bền vững giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045. Văn kiện Đại hội nhấn mạnh yêu cầu quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên; lấy bảo vệ môi trường sống và sức khỏe nhân dân làm mục tiêu hàng đầu; kiên quyết loại bỏ các dự án gây ô nhiễm môi trường; bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái.

Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn là định hướng quan trọng nhằm đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và phát triển bền vững. Tinh thần của Đại hội nhấn mạnh việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển các ngành công nghiệp xanh, nông nghiệp sinh thái. Đây không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn là động lực tạo ra giá trị gia tăng mới, góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0", nâng cao chất lượng tăng trưởng và vị thế của Việt Nam trong nền kinh tế toàn cầu.

Đó không chỉ là định hướng phát triển kinh tế mà còn là quan điểm phát triển mới của Đảng trong quá trình xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng.

Những cơ sở để Đảng quyết tâm thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Chủ trương phát triển kinh tế tuần hoàn được hình thành trên cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Trước hết, hệ thống chủ trương của Đảng và pháp luật của Nhà nước ngày càng hoàn thiện. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021–2030 đã xác định rõ việc khuyến khích phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm sử dụng tổng hợp và hiệu quả các nguồn lực. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn đã bước đầu hình thành hành lang pháp lý cho quá trình chuyển đổi của doanh nghiệp và hợp tác xã.

Thứ hai, đây là xu hướng phát triển chủ đạo của thế giới. Nhiều quốc gia phát triển, đặc biệt là các nước Bắc Âu và Liên minh châu Âu, đã coi kinh tế tuần hoàn là nền tảng của chiến lược tăng trưởng xanh. Điều này mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận công nghệ mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ ba, mô hình kinh tế tuần hoàn mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt. Việc tái sử dụng tài nguyên, giảm chi phí nguyên liệu, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tận dụng phụ phẩm không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo thêm việc làm, gia tăng giá trị sản phẩm và giảm rủi ro pháp lý trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường quốc tế ngày càng khắt khe.

Thứ tư, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tiến trình chuyển đổi số đang tạo nền tảng kỹ thuật để quản lý tài nguyên hiệu quả hơn, tối ưu hóa quy trình sản xuất, phát triển các mô hình kinh doanh thông minh và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Thứ năm, yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế đối với các sản phẩm xanh, phát thải thấp và có khả năng truy xuất nguồn gốc đang trở thành động lực mạnh mẽ buộc doanh nghiệp và hợp tác xã phải chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng tuần hoàn nếu muốn duy trì năng lực cạnh tranh.

Thực tiễn cũng cho thấy nhiều doanh nghiệp, tập đoàn lớn và hợp tác xã trong các lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp chế biến, năng lượng và dịch vụ đã bước đầu áp dụng thành công các mô hình tuần hoàn, mang lại hiệu quả kinh tế và môi trường tích cực.

Đặc biệt, Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020-2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 885/QĐ-TTg đã tạo thêm cơ sở pháp lý quan trọng để phát triển nền nông nghiệp xanh, thúc đẩy sản xuất hữu cơ ở quy mô hộ gia đình, tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững ngành nông nghiệp.

Từ chủ trương đến hành động

Quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế tuần hoàn không dừng lại ở định hướng chiến lược mà đang từng bước được thể chế hóa thành các cơ chế, chính sách và chương trình hành động cụ thể. Việc hoàn thiện pháp luật, xây dựng cơ chế ưu đãi về thuế, tín dụng, khoa học - công nghệ, khuyến khích đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân tham gia mạnh mẽ hơn vào quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Đây cũng là cơ sở để hình thành nền sản xuất xanh, tiêu dùng bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu cao về phát triển bền vững, giảm phát thải carbon và thực hiện các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu. Phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn là sự kế thừa và phát triển tư duy đổi mới của Đảng về mô hình tăng trưởng trong giai đoạn mới. Từ những chủ trương ban đầu về bảo vệ môi trường đến việc xác lập kinh tế tuần hoàn là một trụ cột của chiến lược phát triển quốc gia, Đảng đã thể hiện tầm nhìn dài hạn, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, thúc đẩy đổi mới công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã cùng toàn xã hội sẽ là yếu tố quyết định để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, góp phần đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, nâng cao chất lượng tăng trưởng và bảo đảm hài hòa giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường./.