Xây dựng 'Hệ điều hành số' cho TPHCM: Lời giải từ hạ tầng dữ liệu mở OGC và kinh tế sông - biển

Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt năm 2026 đang mở ra một không gian thể chế mang tính bước ngoặt, kỳ vọng tạo đột phá trong việc tháo gỡ các nút thắt về quy hoạch và thủ tục hành chính cho TPHCM. Lần đầu tiên, tư duy quản lý không gian đa tầng (ngầm, mặt đất, tầm thấp, tầm cao và vùng biển…) cùng những mô hình vận hành đô thị động như đô thị TOD, kinh tế biển, kinh tế đêm đã xuất hiện rõ nét. Để “hệ điều hành pháp lý” vượt trội này thực sự chuyển hóa thành động lực phát triển, TPHCM rất cần một “Hệ điều hành đô thị số” tự chủ, liên thông và đồng bộ.

Xóa bỏ “vùng xám” pháp lý không gian đa tầng

Một siêu đô thị không thể được quản lý hiệu quả nếu thiếu việc phân định ranh giới thẩm quyền rõ ràng tại các tầng không gian. Thực tiễn cho thấy việc phát triển kinh tế tầm thấp phục vụ logistics bằng máy bay không người lái (drone), taxi bay (eVTOL) hay những dự án lấn biển, khai thác không gian ngầm rất dễ rơi vào những “điểm mù” về pháp lý giữa quyền phát triển kinh tế của địa phương và quyền kiểm soát quốc phòng, an ninh của Trung ương.

Để giải quyết bài toán này, Luật Đô thị đặc biệt nên minh định cụ thể thẩm quyền ngay trong các quy định khung. Theo đó, không gian 0-120m (tầm cực thấp) nên được giao trọn gói cho UBND TPHCM quản lý, cấp phép các hoạt động dân sự và drone giao hàng.

Ở tầng không lưu hỗn hợp 120m - dưới 1.000m (tầm thấp đại đô thị TPHCM), thành phố nên chủ trì phối hợp với Bộ Quốc phòng và Bộ Xây dựng thiết lập Hệ thống quản lý không lưu đô thị tầm thấp (UTM) dưới sự giám sát kỹ thuật của Quân khu 7 và Quân chủng Phòng không - Không quân.

Việc làm rõ ranh giới này chính là chìa khóa biến những “vùng xám” thành “vùng xanh phát triển”, giúp nhà đầu tư an tâm và bảo đảm tuyệt đối thế trận phòng thủ quốc gia.

Hoạt động hàng ngày ở Trung tâm Điều khiển giao thông thông minh thành phố, nơi mọi dữ liệu được xử lý theo thời gian thực, là nguồn tài nguyên dữ liệu để phát triển kinh tế - xã hội TPHCM. Ảnh: TẤN BA

Tự chủ công nghệ bằng nền tảng mở OGC và tiêu chuẩn ISO

Chuyển đổi từ phương thức quản trị đô thị “tĩnh” sang “điều hành động theo thời gian thực” đòi hỏi một cuộc cách mạng về dữ liệu. Hạ tầng dữ liệu không gian (SDI) phải được luật hóa như một loại hạ tầng kỹ thuật thiết yếu và là tài nguyên số cốt lõi của đô thị đặc biệt.

Điểm mấu chốt để TPHCM giữ quyền tự chủ tuyệt đối về mặt công nghệ, ngăn ngừa rủi ro rò rỉ dữ liệu an ninh và tránh “bẫy độc quyền” của những tập đoàn giải pháp (vendor lock-in) là phải chuẩn hóa toàn diện theo các tiêu chí quốc tế. Mọi hệ thống Bản sao số đô thị (Digital Twin) hay Mô hình thông tin công trình (BIM) của thành phố phải tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn của Liên minh Không gian Địa lý mở (OGC) như WMS, WFS, 3D Portrayal và tiêu chuẩn quốc tế ISO/TC 211 (về thông tin địa lý), điển hình như ISO 19115 (Metadata) hay ISO 19152 (Mô hình lõi quản lý đất đai - LADM).

Nền tảng dữ liệu mở đạt chuẩn quốc tế này sẽ cho phép liên thông dòng dữ liệu từ lòng đất, mặt đất đến bầu trời. Đây cũng là hành lang kỹ thuật cốt lõi để TPHCM số hóa bản đồ sinh thái, ứng dụng viễn thám và công nghệ IoT nhằm quản lý bền vững vùng xanh tại Củ Chi, Cần Giờ, Nhà Bè, và nhất là Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cần Giờ - một báu vật tự nhiên độc nhất vô nhị mà không một siêu đô thị nào có.

Khi được kết nối đồng bộ với hệ sinh thái rừng quốc gia Nam Cát Tiên của vùng Đông Nam bộ, hạ tầng dữ liệu này sẽ tạo ra cơ sở pháp lý và khoa học để đo lường, kiểm toán chính xác trữ lượng phát thải, biến động rừng ngập mặn. Từ đó vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon đủ tiêu chuẩn kết nối và giao dịch sòng phẳng với thị trường tài chính quốc tế.

Đánh thức tiềm năng kinh tế sông nước và cảng biển

Sẽ là một thiếu sót lớn nếu “Hệ điều hành số” của một đô thị đặc trưng sông nước như TPHCM bỏ quên không gian mặt nước. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch và cảng biển nên được luật hóa như một thành phần cấu thành cốt lõi, bình đẳng trong hệ thống giao thông tổng hợp, thay vì chỉ đóng vai trò phụ trợ.

Thành phố nên được trao quyền ban hành những văn bản hướng dẫn riêng để phát triển mô hình giao thông công cộng đường thủy tích hợp (W-TOD) dọc theo hệ thống sông Sài Gòn và Đồng Nai.

Đây là mô hình tương tự như TOD dành cho đường thủy nội địa: phát triển đô thị, dịch vụ thương mại gắn liền với các bến tàu thủy, tự quyết các quy chuẩn kỹ thuật bờ bến, hành lang kè rạch phù hợp địa chất thủy văn địa phương. Mô hình W-TOD đã được triển khai rất thành công ở TP Brisbane, Australia. Đồng thời, mạng lưới dữ liệu đường thủy nội địa nên liên thông và kết nối trực tiếp với cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, cảng Hiệp Phước và Cái Mép - Thị Vải. Đi kèm với những chính sách ưu đãi cho phương tiện sử dụng năng lượng sạch (điện, hydro), logistics xanh đường thủy sẽ “chia lửa” hiệu quả, giảm áp lực lớn cho đường bộ, kéo giảm chi phí logistics và giảm phát thải carbon cho toàn vùng Đông Nam bộ.

Việc nhấn mạnh hạ tầng giao thông thủy và khai thác mạng lưới sông ngòi dày đặc này không chỉ là giải pháp hạ tầng, mà chính là con đường đưa TPHCM vươn mình trở thành một siêu đô thị kiểu mẫu về kinh tế xanh và phát triển bền vững trên bản đồ toàn cầu.

PGS-TS LÊ TRUNG CHƠN
Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển bền vững