Xây dựng 'lá chắn số' trước kỷ nguyên AI

“Chiến trường số” trong kỷ nguyên AI

Sự phát triển bùng nổ của AI đang mở ra những cơ hội to lớn cho tiến trình chuyển đổi số, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống tại Việt Nam. Tuy nhiên, đi cùng với đó là những thách thức ngày càng phức tạp đối với lĩnh vực an ninh mạng, khiến không gian số không còn đơn thuần là môi trường kết nối, mà đang dần trở thành một “chiến trường số” thực sự.

Theo các chuyên gia, AI đã làm thay đổi căn bản phương thức tiến hành các cuộc tấn công mạng. Nếu trước đây, tin tặc cần nhiều thời gian và công sức để tìm kiếm lỗ hổng, thì nay, với sự hỗ trợ của AI, quá trình này có thể được tự động hóa, rút ngắn xuống chỉ còn vài giây. Các công cụ AI có khả năng quét hệ thống, phân tích dữ liệu và đề xuất phương án tấn công với độ chính xác cao, khiến các hệ thống phòng thủ truyền thống trở nên lạc hậu.

Với sự trợ giúp của AI, các vụ lừa đảo trực tuyến đã ngày càng trở nên tinh vi và khó phân biệt

Đặc biệt, sự xuất hiện của AI tạo sinh và công nghệ deepfake đã khiến các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi. Những video giả mạo, giọng nói nhân tạo có thể tái tạo gần như hoàn hảo hình ảnh và âm thanh của một cá nhân, từ đó đánh lừa người dùng. Trên thực tế, đã có nhiều vụ việc kẻ xấu sử dụng AI giả giọng lãnh đạo doanh nghiệp để yêu cầu chuyển tiền, gây thiệt hại lên tới hàng tỷ đồng chỉ trong thời gian rất ngắn.

Đánh giá về xu hướng này, Trưởng Ban Công nghệ của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia Vũ Ngọc Sơn cho rằng: “AI đang làm thay đổi toàn diện bức tranh an ninh mạng. Các cuộc tấn công không chỉ nhanh hơn mà còn thông minh hơn, có khả năng tự học và thích nghi. Điều này khiến việc phòng thủ ngày càng khó khăn hơn rất nhiều”.

Không chỉ dừng ở các cuộc tấn công lừa đảo, AI còn được sử dụng để phát triển mã độc thế hệ mới có khả năng “biến hình”, né tránh các hệ thống phát hiện truyền thống. Những loại mã độc này có thể tự thay đổi cấu trúc để tránh bị nhận diện, hoặc học hỏi hành vi của người dùng để ẩn mình trong hệ thống trong thời gian dài trước khi kích hoạt.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công An) đại tá Nguyễn Hồng Quân nhận định: “AI đang khiến không gian mạng trở thành một chiến trường mới, nơi các loại tội phạm công nghệ cao hoạt động ngày càng tinh vi, có tổ chức và xuyên quốc gia. Không chỉ các hệ thống quan trọng mà người dân cũng trở thành mục tiêu trực tiếp”.

Thực tế cho thấy, thiệt hại do các cuộc tấn công mạng có yếu tố AI đang gia tăng nhanh chóng. Trên thế giới, nhiều doanh nghiệp đã mất hàng triệu USD do bị lừa đảo bằng deepfake. Tại Việt Nam, các vụ giả danh cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc người thân qua video call cũng xuất hiện ngày càng nhiều, gây thiệt hại lớn về tài sản và tâm lý cho người dân.

Không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, các cuộc tấn công mạng còn đe dọa đến an ninh quốc gia, làm gián đoạn hoạt động của các hệ thống hạ tầng quan trọng như tài chính, năng lượng, giao thông. Trong bối cảnh dữ liệu trở thành tài sản chiến lược, việc bảo vệ an toàn thông tin không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là vấn đề sống còn đối với mỗi quốc gia.

Lời giải cho "bài toán" an ninh mạng

Trước những thách thức ngày càng lớn từ AI, các chuyên gia cho rằng cần có sự thay đổi toàn diện trong cách tiếp cận an ninh mạng, từ tư duy bị động sang chủ động, từ phòng thủ đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái bảo mật đa tầng, hiện đại.

Một trong những giải pháp quan trọng là ứng dụng chính AI vào lĩnh vực bảo mật. Các hệ thống “AI for Security” có khả năng phân tích hành vi, phát hiện bất thường và cảnh báo sớm các nguy cơ tấn công. Nhờ đó, các tổ chức có thể phản ứng nhanh hơn, giảm thiểu thiệt hại và nâng cao hiệu quả phòng thủ.

Tuy nhiên, ông Vũ Ngọc Sơn cũng lưu ý rằng: “Công nghệ không phải là tất cả. Yếu tố con người vẫn đóng vai trò then chốt. Phần lớn các cuộc tấn công mạng hiện nay đều bắt đầu từ việc khai thác điểm yếu của con người, như thiếu cảnh giác hoặc thiếu kiến thức về an toàn thông tin”.

Do đó, việc nâng cao nhận thức cho người dân và doanh nghiệp về an ninh mạng là nhiệm vụ cấp thiết. Người dùng cần được trang bị kỹ năng nhận diện thông tin giả, không chia sẻ dữ liệu cá nhân tùy tiện và luôn xác minh thông tin trước khi thực hiện các giao dịch quan trọng.

Ở cấp độ quốc gia, đại tá Nguyễn Hồng Quân cho biết, lực lượng chức năng đang tăng cường các biện pháp phòng, chống tội phạm công nghệ cao, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến AI và an ninh mạng. Việc kiểm soát các nền tảng công nghệ, giám sát hoạt động trên không gian mạng và thúc đẩy hợp tác quốc tế đang được đẩy mạnh nhằm ứng phó với các mối đe dọa xuyên biên giới.

Đối với doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là phải tích hợp yếu tố bảo mật ngay từ đầu trong quá trình phát triển sản phẩm, theo nguyên tắc “bảo mật theo thiết kế” (security by design). Điều này giúp giảm thiểu rủi ro và tăng khả năng chống chịu trước các cuộc tấn công.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần đầu tư bài bản cho hạ tầng an ninh mạng, thường xuyên kiểm tra, đánh giá rủi ro, cập nhật các giải pháp bảo mật mới và đào tạo nhân sự. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, việc chậm thích ứng có thể khiến doanh nghiệp trở thành mục tiêu dễ bị tấn công.

Một yếu tố quan trọng khác là hợp tác quốc tế. An ninh mạng trong kỷ nguyên AI không còn là vấn đề riêng của từng quốc gia mà đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nước, các tổ chức và doanh nghiệp trên toàn cầu. Việc chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và công nghệ sẽ giúp nâng cao năng lực phòng thủ chung.

Hiện nay, AI đang tái định hình toàn diện lĩnh vực an ninh mạng, vừa mang lại cơ hội, vừa đặt ra thách thức lớn. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng một “lá chắn số” vững chắc là yêu cầu cấp bách, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và mỗi người dân.

Trong tương lai, khi AI tiếp tục phát triển mạnh mẽ, cuộc cạnh tranh giữa tấn công và phòng thủ trên không gian mạng sẽ ngày càng gay gắt. Chỉ những quốc gia, tổ chức và cá nhân có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chủ động thích ứng và làm chủ công nghệ mới có thể đứng vững trong “chiến trường số” đầy biến động này.