Xây dựng môi trường an toàn với trẻ em - Bài 2: Bảo vệ trẻ từ những 'mắt xích' gần nhất

Việc hình thành Phòng Hỗ trợ tâm lý – xã hội trẻ em và gia đình, cùng quy trình phối hợp can thiệp các trường hợp bạo lực, xâm hại đang mở rộng mạng lưới bảo vệ, đưa hoạt động phòng ngừa và hỗ trợ đến gần hơn với trẻ em, gia đình và cộng đồng.

Bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Ảnh minh họa: Giang Phương/TTXVN

Vận hành quy trình bảo vệ từ cơ sở

Theo bà Mai Thị Ngọc Mai, Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh, bảo vệ trẻ em trước hết phải bắt đầu từ nơi trẻ sinh sống, học tập và được chăm sóc. Gia đình, nhà trường và toàn xã hội đều có trách nhiệm phát hiện, tố giác hành vi xâm hại, không bao che, thờ ơ hay im lặng trước bạo lực trẻ em. Trong đó, phụ huynh cần lựa chọn cơ sở giáo dục, nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập được cấp phép; đồng thời thường xuyên trò chuyện, quan tâm để nhận biết sớm những thay đổi bất thường về tâm lý, sức khỏe của trẻ.

Về phía cơ sở giữ trẻ, các giáo viên, bảo mẫu phải tuân thủ các quy định về chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ; tuyệt đối không sử dụng bạo lực dưới bất kỳ hình thức nào.

Công an Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị người dân tăng cường phối hợp với nhà trường, cơ sở giữ trẻ và chính quyền địa phương; khi phát hiện dấu hiệu bạo hành cần thông báo ngay cho cơ quan Công an hoặc cơ quan chức năng để được tiếp nhận, xác minh, xử lý.

Những yêu cầu này đang được cụ thể hóa bằng một quy trình phối hợp thống nhất vừa được Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ban hành về các quy định, quy trình phối hợp hỗ trợ, can thiệp, xử lý đối với các trường hợp trẻ em bị bạo lực, xâm hại.

Theo đó, việc xử lý được chuẩn hóa qua 6 bước, từ tiếp nhận, phối hợp xử lý thông tin; đánh giá ban đầu mức độ tổn hại và bảo đảm an toàn cho trẻ trong trường hợp đặc biệt; xác định nhu cầu hỗ trợ, can thiệp; xây dựng, phê duyệt kế hoạch; tổ chức thực hiện đến rà soát, đánh giá kết quả sau can thiệp. Đặc biệt, ngay từ khâu đầu tiên, công chức phụ trách trẻ em phải báo cáo kết quả xác minh với Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trong vòng 2 giờ kể từ khi tiếp nhận thông tin.

Ông Trần Thế Phong, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Lái Thiêu cho biết, để có kết quả xử lý nhanh trong khoảng 2 giờ kể từ khi tiếp nhận thông tin ban đầu về các vụ bạo hành, công chức phụ trách trẻ em, Công an phường và các đơn vị liên quan phải khẩn trương xác minh, báo cáo vụ việc để lãnh đạo Ủy ban nhân dân phường chỉ đạo can thiệp. Song song với quá trình điều tra, các cơ quan cũng triển khai trợ giúp xã hội cho nạn nhân.

Tại phường Lái Thiêu, quy định này được xem là yêu cầu cụ thể về tốc độ phản ứng của chính quyền cơ sở. Khi tiếp nhận thông tin về vụ việc bạo hành, công chức phụ trách trẻ em, Công an phường và các đơn vị liên quan khẩn trương xác minh, báo cáo để lãnh đạo phường chỉ đạo biện pháp can thiệp. Song song với quá trình xác minh, trợ giúp xã hội cũng được triển khai nhằm bảo đảm quyền lợi và an toàn cho trẻ.

Ông Phong chia sẻ thêm, việc kích hoạt quy trình không phải lúc nào cũng thuận lợi; có vụ việc được phát hiện từ thông tin trên mạng xã hội trong khi gia đình, người thân không chủ động trình báo hoặc thiếu hợp tác trong quá trình xác minh. Những tình huống này đặt ra yêu cầu chính quyền cơ sở phải chủ động tiếp nhận, kiểm chứng thông tin, thay vì chờ gia đình nạn nhân lên tiếng.

Từ góc độ pháp lý, ông Phong cho rằng quá trình xử lý cần bảo đảm 4 yêu cầu: Tiếp nhận thông tin theo nguyên tắc không từ chối, không chuyển vòng; phối hợp xác minh ngay từ đầu giữa các lực lượng; bảo vệ kịp thời chứng cứ như camera, dữ liệu điện tử, hồ sơ chăm sóc; ghi rõ thời điểm và người xử lý tại mỗi khâu để giám sát chéo.

Cùng quan điểm, theo ông Lại Hữu Thống, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Bình Lợi, hiệu quả bảo vệ trẻ em phụ thuộc nhiều vào khả năng phát hiện và xử lý vụ việc ngay từ cơ sở. Quy trình 6 bước đã phân định rõ trách nhiệm của từng lực lượng, góp phần khắc phục tình trạng phối hợp chưa đồng bộ giữa cán bộ phụ trách trẻ em, Công an, y tế, nhà trường và các đoàn thể.

Để chủ động phòng ngừa và triển khai hiệu quả quy trình, phường Tân Tạo đã thành lập Tổ phản ứng nhanh, kết nối qua nhóm Zalo gồm lãnh đạo Ủy ban nhân dân phường, Công an, Hội Phụ nữ, cán bộ phụ trách trẻ em và đại diện khu phố. Thông tin từ hiện trường, hình ảnh, tình trạng sơ bộ của trẻ và thái độ của người chăm sóc được cập nhật kịp thời, giúp lãnh đạo phường nắm tình hình và chỉ đạo xử lý.

Thực tế cho thấy, quy trình 6 bước đã tạo khung phối hợp rõ ràng hơn giữa các lực lượng. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ trẻ phụ thuộc trước hết vào khả năng phát hiện sớm, chuyển thông tin đúng địa chỉ và kích hoạt trách nhiệm ngay từ cơ sở. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển từ xử lý sau khi vụ việc xảy ra sang chủ động phòng ngừa, can thiệp trước khi nguy cơ gây tổn hại cho trẻ trở nên nghiêm trọng.

Hoàn thiện mạng lưới

Thực tế từ những vụ việc xảy ra liên quan đến hành vi bạo lực, xâm hại trẻ em tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, những người thường xuyên tiếp xúc với trẻ nhất có thể trở thành “điểm báo động” đầu tiên. Giáo viên, nhân viên y tế học đường, người thân hoặc hàng xóm có thể nhận thấy những thay đổi bất thường của trẻ trước khi vụ việc được phát hiện. Nếu thông tin được chuyển đến đúng nơi và xử lý kịp thời, nguy cơ có thể được nhận diện, can thiệp từ sớm, thay vì chờ đến khi trẻ đã bị tổn hại.

Theo Luật sư Trần Thị Thu Hà, việc chỉ can thiệp khi đã có đầy đủ bằng chứng về hành vi bạo lực là chưa phù hợp với yêu cầu phòng ngừa. Việc bảo vệ trẻ cần được kích hoạt ngay khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng “mắt xích” trong mạng lưới hỗ trợ.

Mạng lưới bảo vệ trẻ cần được tổ chức theo nhiều lớp, trong đó gia đình là nơi gần trẻ nhất, có trách nhiệm quan tâm và nhận diện những thay đổi bất thường. Nhà trường, cơ sở chăm sóc trẻ phải bảo đảm môi trường an toàn. Chính quyền cơ sở giữ vai trò tiếp nhận, xác minh và tổ chức hỗ trợ, can thiệp. Khi vụ việc vượt quá khả năng xử lý ban đầu, công an, y tế, tổ chức xã hội và đội ngũ chuyên gia cần sẵn sàng tham gia.

Mới đây, Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Thành phố ra mắt và vận hành Phòng Hỗ trợ tâm lý – xã hội trẻ em, hoạt động theo nguyên tắc phi lợi nhuận, bảo mật thông tin và đặt lợi ích tốt nhất của trẻ làm trung tâm. Đây là nơi tiếp nhận, đánh giá ban đầu, hỗ trợ, kết nối dịch vụ phù hợp nhằm tạo thêm lớp bảo vệ, nhất là với những trường hợp chưa ở mức khẩn cấp nhưng đã xuất hiện dấu hiệu về tâm lý, hành vi hoặc hoàn cảnh cần được quan tâm.

Theo Thạc sỹ Trần Công Bình, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Thành phố, quy trình hoạt động của phòng được xây dựng từ tiếp nhận thông tin, sàng lọc an toàn, phân tầng nguy cơ, đánh giá ban đầu, lập kế hoạch hỗ trợ đến thực hiện, giám sát chuyên môn và chuyển gửi khi vượt quá khả năng. Việc phân tầng nguy cơ giúp mỗi trường hợp được hỗ trợ theo nhu cầu cụ thể, hạn chế tình trạng can thiệp dàn trải hoặc không đúng chuyên môn. Đặc biệt, hỗ trợ tâm lý phải gắn với bảo đảm an toàn. Khi trẻ có nguy cơ tiếp tục bị bạo lực, ưu tiên trước hết là đưa trẻ ra khỏi môi trường nguy hiểm; nếu có tổn thương sức khỏe phải kết nối cơ sở y tế; trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật cần chuyển thông tin đến cơ quan chức năng.

Cùng với các điểm hỗ trợ trực tiếp, việc duy trì những kênh tiếp nhận dễ tiếp cận cũng rất quan trọng. Tổng đài 111 cung cấp dịch vụ tư vấn, hỗ trợ trẻ em miễn phí 24/24 giờ, nhất là khi trẻ gặp khó khăn; trong tình huống bị đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe…

Từ thực tiễn nhiều năm kinh nghiệm, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, cần bịt kín những “lỗ hổng” trong thực thi chính sách ngay từ cơ sở; nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác trẻ em, bảo đảm đủ chuyên môn và thời gian bám sát địa bàn để nhận diện, can thiệp sớm các nguy cơ. Cùng với đó, cần đề cao trách nhiệm cộng đồng, xử lý nghiêm những trường hợp biết trẻ bị bạo hành nhưng không tố giác; đồng thời tăng trách nhiệm của chính quyền địa phương trong tiếp nhận, phối hợp xử lý thông tin từ Tổng đài 111.

Bảo vệ trẻ em vì thế không thể chỉ trông chờ vào phản ứng khi vụ việc xảy ra, mà phải bắt đầu từ khả năng phát hiện và hành động sớm của cả cộng đồng. Khi mỗi dấu hiệu bất thường được lắng nghe, mỗi nguy cơ được kịp thời can thiệp, mạng lưới bảo vệ trẻ sẽ trở thành “lá chắn” đủ gần, đủ nhanh và đủ tin cậy, để sự bảo vệ đến trước khi tổn thương trở nên nghiêm trọng.