Xây dựng môi trường giáo dục an toàn ở khu vực biên giới

Bài 1: Từ “Nâng bước em tới trường” đến “sức đề kháng” trên không gian mạng

Không gian mạng ngày càng trở thành một phần quan trọng trong đời sống, học tập, giao tiếp và quá trình hình thành nhận thức của thế hệ trẻ. Ở khu vực biên giới, xây dựng môi trường giáo dục an toàn trên không gian mạng không chỉ là yêu cầu của công tác giáo dục mà còn gắn với nhiệm vụ xây dựng con người, củng cố “thế trận lòng dân” và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ cơ sở. Trong quá trình đó, những giá trị được Bộ đội Biên phòng vun đắp qua nhiều năm chính là nền tảng quan trọng để tiếp tục đồng hành với thế hệ trẻ trên không gian số.

Cán bộ Đồn Biên phòng Hướng Phùng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Trị đưa con nuôi của đơn vị tới trường. Ảnh: Đơn vị cung cấp

Những giá trị được vun đắp

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức con người tiếp cận tri thức và giao tiếp xã hội. Đối với học sinh, không gian mạng ngày càng trở thành một bộ phận của môi trường học tập, vui chơi và hình thành nhận thức. Những bài học trên lớp có thể tiếp tục được mở rộng trên mạng; những mối quan hệ xã hội trực tiếp có thể được mở rộng trên các nền tảng số; thông tin mà các em tiếp nhận hằng ngày không còn giới hạn trong sách giáo khoa, nhà trường hay gia đình.

Sự mở rộng đó mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức mới. Thông tin sai lệch, tin giả, nội dung độc hại, những biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử trên mạng và các quan điểm sai trái, thù địch có thể được truyền tải với tốc độ nhanh, dưới những hình thức ngày càng đa dạng. Đáng chú ý, những nội dung ngắn, giàu cảm xúc, được trình bày hấp dẫn thường dễ thu hút sự chú ý, trong khi việc kiểm chứng nguồn tin lại đòi hỏi người tiếp nhận phải có kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh. Vì vậy, xây dựng môi trường giáo dục an toàn trên không gian mạng là một yêu cầu thiết thực trong xây dựng con người, củng cố “thế trận lòng dân” và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ cơ sở.

Trong nhiều năm qua, Bộ đội Biên phòng đã triển khai nhiều chương trình, mô hình hướng tới học sinh và thế hệ trẻ ở khu vực biên giới như “Nâng bước em tới trường - Con nuôi đồn Biên phòng”, “Thầy giáo quân hàm xanh”, “Tiết học biên giới”, “Lớp học xóa mù chữ”... Chương trình “Nâng bước em tới trường” được Bộ đội Biên phòng triển khai từ năm 2016 nhằm hỗ trợ những học sinh có hoàn cảnh khó khăn, nhất là con em đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực biên giới. Sau đó, mô hình “Con nuôi đồn Biên phòng” tiếp tục được triển khai, trực tiếp chăm lo, nuôi dưỡng những học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Qua đó, không chỉ hỗ trợ điều kiện học tập mà còn chú trọng chăm sóc, giáo dục, rèn luyện và đồng hành cùng các em trong quá trình trưởng thành. Nhưng giá trị sâu sắc của những chương trình, mô hình không chỉ nằm ở những phần quà, học bổng, sách vở hay sự hỗ trợ vật chất; điều quan trọng hơn là cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng trực tiếp chia sẻ khó khăn với học sinh, gia đình và nhà trường, hướng dẫn việc học tập, rèn luyện và động viên các em nuôi dưỡng ước mơ.

Từ thực tiễn đó, hình ảnh người lính quân hàm xanh trở nên gần gũi với học sinh và nhân dân nơi biên giới. Ở nhiều nơi, đồn Biên phòng thực sự trở thành mái nhà thứ hai của những học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Cán bộ, chiến sĩ không chỉ hỗ trợ các em đến trường mà còn trở thành người đồng hành trong học tập, sinh hoạt và rèn luyện. Một lợi thế đặc thù của Bộ đội Biên phòng là thường xuyên bám địa bàn, gần dân, sát dân, hiểu dân và gắn bó với nhân dân; đây là điều kiện để công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động quần chúng đi vào chiều sâu. Sự đồng hành từ những việc làm cụ thể trong đời sống đã tạo nên niềm tin và mối quan hệ gần gũi giữa người lính Biên phòng với học sinh, gia đình và cộng đồng. Trong điều kiện không gian mạng ngày càng tác động sâu rộng đến thế hệ trẻ, những giá trị ấy cần được tiếp tục phát huy trên một không gian mới.

Nâng bước các em bước vào môi trường số

Điều làm nên giá trị bền vững của các chương trình, mô hình không chỉ là sự hỗ trợ về vật chất hay việc giúp các em có thêm điều kiện học tập, mà sâu xa hơn là sự đồng hành trong quá trình hình thành nhận thức, nhân cách và ước mơ của mỗi học sinh. Trong đời sống thực, cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng đến với các em bằng sự gần gũi, chia sẻ, hướng dẫn và trách nhiệm. Trong môi trường số, tinh thần đó cũng cần được tiếp tục phát huy, nhưng bằng những phương thức phù hợp với đặc điểm của không gian mạng.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Ngọc Côn, Bộ đội Biên phòng tỉnh Cao Bằng mua sắm sách, vở cho con nuôi của đơn vị. Ảnh: Đơn vị cung cấp

Theo đó, bên cạnh việc đồng hành với học sinh trong học tập, những "Thầy giáo quân hàm xanh” có thể hướng dẫn các em các kỹ năng thiết thực khi sử dụng mạng internet như kiểm tra nguồn tin, nhận diện thông tin bất thường, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử có trách nhiệm khi bình luận, chia sẻ và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nội dung độc hại. Với “Con nuôi đồn Biên phòng”, sự chăm lo cũng cần được tiếp tục nhìn nhận theo hướng đồng hành lâu dài với quá trình trưởng thành của các em, trong đó có việc hình thành ý thức cộng đồng, trách nhiệm với quê hương, đất nước và khả năng ứng xử có văn hóa, trách nhiệm trong môi trường số.

Như vậy, từ sự đồng hành trong đời sống thực, Bộ đội Biên phòng có thể mở rộng sự đồng hành trên không gian mạng. Trọng tâm của quá trình đó là xây dựng cho học sinh một “sức đề kháng” thông tin. Điều đó không có nghĩa là tạo ra một môi trường khép kín, ngăn các em tiếp xúc với những thông tin trái chiều, mà là giúp các em có đủ tri thức và bản lĩnh để tự nhận diện, kiểm chứng và đánh giá thông tin; biết tìm đến các nguồn tin chính thống; không vội vàng tin, bình luận hoặc chia sẻ những nội dung chưa được kiểm chứng; đồng thời biết trao đổi với thầy cô, gia đình hoặc cơ quan chức năng khi gặp những vấn đề phức tạp. Khi học sinh có khả năng tự nhận diện và xử lý thông tin, các em không chỉ được bảo vệ trước những tác động tiêu cực của không gian mạng mà còn trở thành những chủ thể có trách nhiệm tham gia xây dựng môi trường số lành mạnh. Đây chính là bước phát triển từ chăm lo, bảo vệ sang trao cho thế hệ trẻ năng lực tự bảo vệ mình, phù hợp với yêu cầu xây dựng môi trường giáo dục an toàn trong điều kiện chuyển đổi số.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng từ khi nhận thức được hình thành

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng không chỉ bắt đầu khi một thông tin sai trái xuất hiện, quá trình đó cần được bắt đầu sớm hơn, từ giáo dục, xây dựng niềm tin, trang bị tri thức và khả năng phân biệt đúng, sai cho mỗi người. Đối với học sinh ở khu vực biên giới, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi các em chính là những chủ nhân tương lai của quê hương, trực tiếp sống, học tập và trưởng thành trên địa bàn có vị trí đặc biệt về quốc phòng, an ninh, đối ngoại và chủ quyền quốc gia. Vì vậy, từ “Nâng bước em tới trường -Con nuôi đồn Biên phòng”, “Thầy giáo quân hàm xanh” đến những hoạt động giáo dục trên không gian mạng có thể được nhìn nhận như một quá trình liên tục: Đồng hành với trẻ em, xây dựng niềm tin, hình thành nhận thức, nâng cao khả năng tự bảo vệ và củng cố “thế trận lòng dân” từ cơ sở. Trong điều kiện mới, sự đồng hành ấy còn cần được tiếp nối trên không gian mạng, nơi một bộ phận quan trọng của quá trình hình thành nhận thức và nhân cách của thế hệ trẻ đang diễn ra mỗi ngày.

Đó cũng là cách để những giá trị nhân văn tiếp tục được nối dài, góp phần xây dựng một thế hệ trẻ vùng biên có tri thức, bản lĩnh, trách nhiệm và khả năng tự bảo vệ mình trước dòng chảy thông tin trên không gian mạng.

Bài 2: Từ xây dựng trường đến hình thành môi trường giáo dục an toàn

Đại tá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Kiên, Trưởng phòng Khoa học quân sự, Học viện Biên phòng