Xây dựng nếp sống văn minh
Nhiều năm qua, triển khai các nghị quyết của Trung ương, các chỉ thị, nghị quyết của tỉnh về xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh gắn với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, tại các xã biên giới, các xã vùng sâu, vùng đặc biệt khó khăn của tỉnh, công cuộc “cải cách”, xóa bỏ các tập quán lạc hậu, các hủ tục đang được các cấp, ngành và Nhân dân thực hiện.

Người dân khối Hoàng Đồng, phường Tam Thanh biểu diễn văn nghệ trong Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11)
Từ những thôn bản vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa đến các khu dân cư trên địa bàn tỉnh, nếp nghĩ, cách làm của người dân đang chuyển biến từng ngày. Những đám cưới được tổ chức gọn nhẹ hơn, đám tang không còn kéo dài nhiều ngày, những tập quán rườm rà, tốn kém từng bước được thay thế bằng nếp sống văn minh, tiến bộ.
Đổi thay từ những thôn, bản
Đến thôn Cao Lâu, xã Ba Sơn hôm nay, chúng tôi không khó để nhận thấy những đổi thay trong đời sống của người dân. Đường làng, ngõ xóm khang trang, nhà cửa được chỉnh trang sạch đẹp. Cùng với sự đổi thay về diện mạo nông thôn, nếp nghĩ, cách làm của bà con cũng có nhiều chuyển biến. Những quan niệm, tập quán không còn phù hợp dần được thay thế, người dân quan tâm hơn đến việc xây dựng gia đình văn hóa, thực hiện nếp sống văn minh trong sinh hoạt và các hoạt động cộng đồng.

Trưởng thôn Cao Lâu, xã Ba Sơn (áo đen ngoài cùng bên trái) tuyên truyền đến người dân về thực hiện nếp sống văn minh
Ông Mê Văn Hiểu, Trưởng thôn Cao Lâu chia sẻ: Trước đây, người dân trong thôn vẫn duy trì nhiều hủ tục, quan niệm cũ trong đời sống, nhất là trong việc cưới, việc tang. Theo đó, đám tang thường kéo dài từ 4 đến 5 ngày với nhiều lễ nghi rườm rà; đám cưới tổ chức ăn uống linh đình, kéo dài nhiều ngày. Với những gia đình có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, việc lo liệu các nghi lễ này tạo áp lực không nhỏ, nhiều nhà phải vay mượn để tổ chức cho đúng với phong tục. Thậm chí ở một số địa bàn, tình trạng tảo hôn cũng từng xảy ra. Thế nhưng, khoảng 5 năm trở lại đây, những tập quán này đã có nhiều chuyển biến tích cực. Trong tổng số 172 hộ của thôn, có trên 90% hộ khi tổ chức đám cưới, đám tang đều thực hiện theo nếp sống văn minh, các nghi thức được giản lược, thời gian tổ chức rút ngắn, bảo đảm gọn nhẹ, tiết kiệm. Đáng chú ý, thôn không còn tình trạng tảo hôn.
Không chỉ ở thôn Cao Lâu, xã Ba Sơn, tại thôn Thống Nhất, xã Đoàn Kết, người dân cũng đang từng bước thay đổi những tập quán cũ, hướng đến xây dựng nếp sống văn minh.
Anh Nông Văn Dược, thôn Thống Nhất cho biết: Tháng 9/2026 vừa qua, gia đình tôi có đám tang. Trước đây, theo phong tục, đám tang thường kéo dài từ 3 đến 4 ngày. Tuy nhiên, sau khi được tuyên truyền, gia đình tôi đã rút ngắn thời gian tổ chức còn khoảng 2 ngày, bỏ bớt những thủ tục rườm rà. Ban đầu, gia đình cũng có chút băn khoăn vì sợ không đúng theo phong tục, nhưng thực tế cho thấy, việc tổ chức gọn nhẹ vẫn bảo đảm chu đáo, trang nghiêm, người thân đỡ vất vả mà chi phí cũng giảm đi nhiều.
Từ những câu chuyện cụ thể trên có thể thấy, nếp nghĩ, cách làm của người dân tại các thôn, bản vùng khó khăn đang từng bước đổi thay. Những tập quán không còn phù hợp dần được loại bỏ, thay vào đó là cách làm tiến bộ, phù hợp hơn với đời sống hiện nay. Qua đó góp phần hình thành nếp sống văn minh, từng bước làm thay đổi diện mạo đời sống văn hóa ở các địa bàn vùng khó khăn.
Lan tỏa nếp sống mới
Để những chuyển biến tích cực trong nếp nghĩ, cách làm của người dân được hình thành, duy trì và lan tỏa rộng rãi, những năm qua, các cấp, ngành trong tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp xây dựng đời sống văn hóa, phát huy bản sắc dân tộc, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội.

Học sinh trường THPT Dân tộc nội trú tỉnh luyện tập hát then, đàn tính
Một trong những giải pháp được chú trọng là đưa nội dung thực hiện nếp sống văn minh vào hương ước, quy ước thôn, tổ dân phố. Đây được xem là cách làm phù hợp với đặc điểm sinh hoạt cộng đồng ở các xã miền núi, biên giới của tỉnh Lạng Sơn - nơi các mối quan hệ dòng họ, gia đình, làng bản có vai trò quan trọng.
Để hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố thực sự phát huy hiệu quả, thời gian qua, chính quyền các xã, phường của tỉnh đã định hướng các thôn, tổ dân phố xây dựng hương ước, quy ước phù hợp với tình hình thực tế, đồng thời gìn giữ những nghi lễ có giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần của từng dân tộc.
Theo đó, hiện nay, 100% các thôn, tổ dân phố tại 65 xã, phường trên địa bàn tỉnh đã đưa nội dung thực hiện nếp sống văn minh vào hương ước, quy ước. Các quy định tập trung vào tổ chức đám cưới gọn nhẹ, tang lễ không quá 48 giờ, không ép cưới khi con cháu chưa đủ tuổi kết hôn, bảo đảm vệ sinh môi trường… Qua đó, từng bước hình thành chuẩn mực chung để mỗi gia đình thực hiện, hạn chế áp lực từ những quan niệm cũ.
Bà Nông Bích Diệp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Những năm qua, sở đã phối hợp chặt chẽ với các ngành, cấp ủy, chính quyền xã, phường triển khai các giải pháp xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng dân cư. Trong đó, công tác tuyên truyền về thực hiện nếp sống văn minh được tổ chức thường xuyên qua hệ thống thông tin đại chúng, truyền thanh cơ sở và các cuộc họp thôn, tổ dân phố… để phổ biến nội dung xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước đến từng hộ gia đình. Đến nay, toàn tỉnh có 923 hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố được công nhận.
Theo đó, hiện nay, trong các hương ước, quy ước, quy định về việc cưới, việc tang và kết hôn đã được cụ thể hóa, như: đăng ký kết hôn theo quy định, bảo đảm hôn nhân tự nguyện, tiến bộ; không tảo hôn, không ép buộc kết hôn; tổ chức lễ cưới phù hợp với điều kiện kinh tế gia đình; tang lễ trang nghiêm, tiết kiệm, thời gian không quá 48 giờ…
Ông Đỗ Công Luận, Bí thư Chi bộ thôn Đội Cấn, xã Quốc Khánh chia sẻ: Thôn hiện có 162 hộ, 672 nhân khẩu, gồm 4 dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao cùng sinh sống. Khi mới triển khai thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, thôn gặp không ít khó khăn do một số gia đình vẫn giữ quan niệm, tập tục cũ. Vì vậy, chi bộ thôn xác định cán bộ, đảng viên phải gương mẫu thực hiện trước để người dân noi theo; đồng thời kiên trì tuyên truyền thông qua các buổi họp thôn, sinh hoạt chi bộ… để giúp người dân hiểu rõ ý nghĩa của việc loại bỏ hủ tục. Đến nay, thôn đã xây dựng được hương ước, quy ước và đưa vào đó các quy định trong việc tổ chức việc cưới, việc tang (tổ chức đám cưới gọn nhẹ; tổ chức đám tang không quá 48 giờ…). Nhờ đó, đến nay, trên 90% số hộ trong thôn thực hiện tốt nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang; các đám hiếu, hỷ ngày càng được tổ chức tiết kiệm, phù hợp với điều kiện gia đình và phong tục địa phương.
Tương tự, tại xã Ba Sơn, công tác tuyên truyền, vận động người dân thực hiện nếp sống văn minh cũng được cấp ủy, chính quyền xã quan tâm triển khai. Ông Hứa Văn Thư, Phó Chủ tịch UBND xã Ba Sơn cho biết: Toàn xã có 2.146 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Tày, Nùng, Dao. Với đặc thù nhiều dân tộc cùng sinh sống, xã chú trọng vận động người dân phát huy phong tục tốt đẹp và từng bước thay đổi những tập quán không còn phù hợp. Theo đó, UBND xã chỉ đạo các tổ chức đoàn thể, trưởng thôn đẩy mạnh tuyên truyền bằng nhiều hình thức, đồng thời hướng dẫn các thôn đưa nội dung thực hiện nếp sống văn minh vào hương ước, quy ước. Đến nay, 13/13 thôn đã đưa nội dung thực hiện nếp sống văn minh vào hương ước, quy ước. Nhờ đó, nhận thức của người dân từng bước được nâng lên.
Từ thực tế có thể thấy, những năm qua, việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang gắn với phong trào ‘Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa’ trên địa bàn tỉnh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, giai đoạn 2021–2026, toàn tỉnh có 482 trường hợp tảo hôn, giảm hơn 260 trường hợp so với giai đoạn trước. Trong hơn 20.000 đám cưới được tổ chức, có hơn 18.000 đám thực hiện theo nếp sống văn minh; trong hơn 19.000 đám tang, gần 18.400 đám thực hiện theo nếp sống văn minh.
Những chuyển biến tích cực trong việc cưới, việc tang và sinh hoạt ở các thôn bản cho thấy, xóa bỏ hủ tục không có nghĩa là từ bỏ những phong tục truyền thống, mà là loại bỏ những yếu tố không còn phù hợp, giữ gìn những giá trị văn hóa tốt đẹp. Và rõ ràng, khi nếp nghĩ, cách làm thay đổi, đời sống của mỗi gia đình và cộng đồng cũng từng bước được cải thiện. Đây cũng chính là nền tảng để xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, góp phần hình thành nếp sống văn minh và phát triển văn hóa, con người xứ Lạng trong giai đoạn mới.
