Họa sĩ người Mường và khát vọng thổi hồn hiện đại vào sử thi 'Đẻ đất đẻ nước'
Từ niềm tự hào của một người con xứ Mường, họa sĩ trẻ Bùi Xuân Quỳnh đã chọn một hướng đi táo bạo, dùng ngôn ngữ nghệ thuật minh họa hiện đại để tái hiện bộ sử thi "Đẻ đất đẻ nước" – tài sản văn hóa vô giá của dân tộc mình.
Hành trình tìm lại miền ký ức và di sản
Sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa Mường tại huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa, tình yêu với các giá trị truyền thống đã sớm nung nấu trong tâm trí Bùi Xuân Quỳnh (35 tuổi). Là một họa sĩ minh họa tốt nghiệp Học viện Monster Lab, Quỳnh luôn trăn trở về việc làm sao để nghệ thuật đại chúng có thể gắn liền với bản sắc dân tộc.
Tình yêu và tinh thần lưu giữ giá trị văn hóa dân tộc mình là khởi nguồn để Xuân Quỳnh thực hiện đồ án minh họa sử thi Đẻ đất đẻ nước. Đây đồng thời là cách Quỳnh nhìn lại di sản truyền thống bằng một ngôn ngữ thị giác sáng tạo và đương đại hơn.

Họa sĩ Bùi Xuân Quỳnh.
Sử thi "Đẻ đất đẻ nước" là một trong những hệ thống tri thức và văn hóa dân gian đồ sộ nhất của người Mường với hàng nghìn lời mo của các thầy mo (thầy cúng). Đó là lời kể dung dị của người Mường về sự hình thành thế giới tự nhiên và xã hội loài người, đồng thời phản ánh quan niệm của con người về thế giới và cuộc sống của một dân tộc.

Hình ảnh cây chu thần do Bùi Xuân Quỳnh vẽ. Cây chu thần được coi là biểu tượng của sự quyền quý, ai sở hữu được nó sẽ trở nên giàu có, của cải, vàng bạc nhiều vô kể.
Sử thi Đẻ đất đẻ nước từ ngàn đời nay đã là suối nguồn tươi mát để những người con dân tộc Mường mỗi khi soi rọi đều có thể thấy rõ mình hơn, để thêm tự hào về nguồn cội và bề dày lịch sử văn hóa của cộng đồng người Mường. Tuy nhiên, các không gian diễn xướng truyền thống thường gắn liền với nghi lễ tang lễ khiến kho tàng này chưa thực sự tiếp cận rộng rãi tới công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
"Mo Mường đến hàng nghìn câu, người trẻ bây giờ rất muốn tìm hiểu văn hóa nhưng nếu chỉ qua lời kể thì khó tiếp cận. Tôi mong muốn dùng ngôn ngữ hình ảnh để truyền đạt, giúp mọi người dễ tiếp cận và hình dung hơn", nữ họa sĩ 35 tuổi chia sẻ.
Gian nan đường truyền khẩu và ngôn ngữ hội họa
Dấn thân vào một dự án mang tính tiên phong – sáng tác trọn bộ sách tranh minh họa về sử thi Đẻ đất đẻ nước – Quỳnh phải đối mặt với không ít thách thức. Do Mo Mường chủ yếu được lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu, các tư liệu hình ảnh trực quan bị thất lạc rất nhiều.

Tranh minh họa chặt chu (chặt cây chu đồng). Theo nội dung sử thi, để xây dựng bản Mường, làm nhà cửa và chế tạo các vật dụng cho con người, các nhân vật thủ lĩnh và anh hùng Mường cổ đại phải tìm cách chinh phục cây thần này.
Để đảm bảo độ chính xác cũng như thần thái của tác phẩm, nữ họa sĩ đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, lặn lội tìm hiểu qua các nghệ nhân, thầy mo và quan sát tỉ mỉ từng chi tiết hoa văn, trang phục, dụng cụ sinh hoạt truyền thống của người Mường.
Qua nét vẽ của Bùi Xuân Quỳnh, thế giới Mo Mường huyền bí không hề bị khô khan hay ma mị mà hiện lên vô cùng dung dị, hồn nhiên và rực rỡ sắc màu. Những nét hoa văn đặc trưng, sắc màu thổ cẩm vừa đậm đà bản sắc địa phương, vừa mang hơi thở nghệ thuật đương đại, giúp người xem như được chạm vào sự sinh sôi kỳ diệu của trời đất và con người xứ Mường.
Tuyển tập tranh minh họa Đẻ đất đẻ nước là tác phẩm đầu tay của Bùi Xuân Quỳnh. Bộ sách bao gồm 18 bức tranh minh họa hoàn chỉnh, trong đó 12 tác phẩm tiêu biểu nhất đã được chọn lọc để trưng bày tại nhiều nơi.
Để thể hiện tính chất thần thoại, huyền bí của bộ sử thi, Xuân Quỳnh đã chọn phong cách trang trí ước lệ, kết hợp nét và mảng. Màu sắc và họa tiết tham khảo hoa văn trên trang phục, đền thờ của người Mường, hoa văn trên trống đồng, vật dụng của người Mường và người Việt cổ. Trong khi đó, tạo hình nhân vật được gợi cảm hứng từ hình ảnh quan lang người Mường đầu thế kỷ XX và tạo hình nữ trong tranh dân gian, qua đó tạo nên một thế giới minh họa vừa mang dấu ấn bản địa, vừa có khả năng gợi mở trí tưởng tượng cho người xem hôm nay.

Tranh minh họa đẻ người. Đẻ người trong sử thi "Đẻ đất đẻ nước" không chỉ giải thích nguồn gốc sinh ra con người đầu tiên của người Mường mà còn phác họa quá trình con người từ thưở hoang sơ (ăn lông ở lỗ), dần tìm ra lửa, biết làm nương rẫy, trồng lúa gạo, dệt tơ tằm, chế tác công cụ (đồng, sắt) và dựng xây nên xã hội, luật tục, các mường.
Không dừng lại ở việc kể chuyện vũ trụ luận hay nguồn gốc loài người, thông qua bộ tranh, Quỳnh còn muốn chuyển tải những bài học nhân văn sâu sắc về cuộc sống, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên mà cha ông đã đúc kết. Tác phẩm của cô cũng vinh dự được góp mặt trong các không gian văn hóa sáng tạo lớn, tiêu biểu như: chuỗi sự kiện tại phố đi bộ Hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội), Không gian văn hóa sáng tạo Lũng Trăng - Không gian văn hóa Mường duy nhất ở Hà Nội được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội công nhận là "Không gian văn hóa sáng tạo mới".
Nói về định hướng tương lai, nữ họa sĩ xứ Cẩm Thủy khẳng định đây mới chỉ là điểm khởi đầu cho một hành trình dài hơi. Kho tàng văn hóa dân gian Mường vô cùng phong phú với hàng loạt truyện cổ tích, phong tục tập quán và đời sống sinh hoạt vẫn đang chờ được khám phá.
"Kho tàng dân gian người Mường còn rất đồ sộ. Tôi vẫn đang tiếp tục nghiên cứu để làm thêm các tuyển tập truyện cổ tích dân gian. Tôi muốn dành trọn tâm sức để thực hiện các dự án minh họa về văn hóa, trước tiên là cho chính dân tộc Mường của mình", Bùi Xuân Quỳnh bộc bạch.
Bằng niềm đam mê thuần khiết và tư duy nghệ thuật chỉn chu, Bùi Xuân Quỳnh đang góp phần khẳng định một điều: Văn hóa truyền thống không bao giờ cũ, chỉ cần chúng ta biết dùng trái tim nhiệt huyết và góc nhìn của thời đại để chạm vào.

