Xây dựng nguồn nhân lực khoa học-công nghệ cho lĩnh vực then chốt

Trao đổi trong hoạt động nghiên cứu, thực hành của cán bộ, sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội. (Ảnh: DIỆP NGỌC)

Theo Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, hiện nay, giáo dục đại học tiếp tục phát triển nhanh về quy mô và cải thiện về chất lượng, toàn hệ thống đạt gần 2,8 triệu người học các trình độ, trong đó đào tạo sau đại học có quy mô là 130.373 người, chiếm khoảng 5% tổng quy mô đào tạo; cơ cấu đào tạo chuyển dịch nhanh theo hướng tăng tỷ lệ các ngành công nghệ chiến lược, then chốt và tăng cường nghiên cứu khoa học.

Để phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển khoa học-công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo chiến lược phát triển giáo dục đại học, trong đó đề xuất những giải pháp đột phá, chuyển đổi toàn diện, tập trung xây dựng các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, tinh hoa; hiện đại hóa, tăng cường năng lực đào tạo và nghiên cứu, chuyển đổi thích ứng những tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI); tạo chuyển biến mạnh mẽ, thực chất về chất lượng đào tạo.

Đáng chú ý, về đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực trọng điểm, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phê duyệt 90 chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng và 59 chương trình về vi mạch bán dẫn để sẵn sàng cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao từ năm học 2026-2027.

Cùng với đào tạo đại học, chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, chuyên gia và trí thức các lĩnh vực khoa học-công nghệ trọng điểm nhằm tạo nền tảng tri thức và nhân lực cho phát triển khoa học- công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng được chú trọng. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, để nuôi dưỡng đội ngũ kế cận, bộ đã ban hành và triển khai hiệu quả chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc có mức đãi ngộ lên tới 1 tỷ đồng/năm/người với khoảng 100 nghiên cứu sinh. Cùng với đó, Bộ triển khai chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc giai đoạn 2026-2035, đặt mục tiêu cụ thể hướng tới hình thành 30 nhóm nghiên cứu mạnh vào năm 2030 và nâng lên 50 nhóm vào năm 2035.

Không chỉ ở bộ, ngành, các địa phương cũng tích cực triển khai những giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học-công nghệ chất lượng cao. Điển hình như thành phố Hà Nội đã chỉ đạo xây dựng, hoàn thiện các cơ chế, chính sách theo hướng phát hiện, đào tạo, thu hút, sử dụng và giữ chân nhân lực trình độ cao phục vụ phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trọng tâm là chương trình học bổng đào tạo 1.000 nghiên cứu sinh; phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao thông qua hợp tác với Đại học bang Arizona (Mỹ); chương trình tăng tốc đào tạo nhân lực bán dẫn từ giáo dục phổ thông đến kỹ sư và chuyển đổi các phòng thí nghiệm trọng điểm sang mô hình hạ tầng dùng chung quy mô công nghiệp...

Những chuyển biến mạnh mẽ trong xây dựng, phát triển nguồn nhân lực khoa học-công nghệ đã tạo tiền đề, động lực quan trọng góp phần xác lập mô hình tăng trưởng mới. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu đổi mới hiện nay, vấn đề nhân lực cho lĩnh vực này vẫn còn những hạn chế khi quy mô đào tạo sau đại học còn thấp so với yêu cầu nhân lực trình độ cao; năng lực nghiên cứu, chuyển giao công nghệ giữa các cơ sở còn chênh lệch; liên kết nhà trường-viện-doanh nghiệp có nơi chưa thực chất.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, cho rằng, nước ta có lực lượng lao động hơn 52 triệu người với tinh thần hiếu học. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực ở các nhóm ngành quan trọng cho mô hình mới như STEM, AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu và quản trị công nghệ vẫn là thách thức lớn. Số lượng nhà nghiên cứu và kỹ sư công nghệ cao cũng chưa đáp ứng yêu cầu của công nghiệp hóa thế hệ mới. Đây là điểm nghẽn cần phải được giải quyết bằng các chiến lược giáo dục và đào tạo và thu hút nhân tài có tính đột phá.

Vì vậy, để xây dựng nguồn nhân lực khoa học-công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước, các chuyên gia cho rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phát triển các nền tảng giáo dục thông minh quốc gia ứng dụng AI, công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường; đồng thời hoàn thành chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực giáo dục; kết nối các đại học, viện nghiên cứu với địa phương, doanh nghiệp theo mô hình hợp tác ba nhà. Ngành giáo dục cũng cần đánh giá năng lực các đại học, viện nghiên cứu, xác định trường đại học nào phụ trách đào tạo nhân lực AI, đơn vị nào phát triển học liệu số…

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Khắc Quốc Bảo cùng các cộng sự Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, cần xác định và phát triển các nhóm nhân lực chiến lược, tập trung phát triển đội ngũ chuyên gia công nghệ lõi trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng, robotics, công nghệ sinh học và năng lượng mới, đồng thời nâng cao chất lượng lực lượng kỹ sư công nghệ và lao động số thích ứng với tự động hóa và AI. Quá trình đào tạo cần đổi mới căn bản hệ thống theo hướng gắn với công nghệ chiến lược và nhu cầu thực tiễn.

Mới đây, Chính phủ ban hành Nghị định số 179/2026/NĐ-CP về chính sách học bổng dành cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Đây là chính sách có ý nghĩa quan trọng nhằm thu hút học sinh có năng lực theo học các ngành STEM, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cũng cho rằng, cùng với chính sách học bổng, trong cơ chế thu hút và giữ chân nhân tài cần tạo môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, có quyền tự chủ, khả năng tiếp cận dữ liệu, phòng thí nghiệm và cơ hội thương mại hóa kết quả nghiên cứu; phát triển hệ sinh thái nhân lực công nghệ cao theo lợi thế vùng; đẩy mạnh hợp tác quốc tế, thương mại hóa nghiên cứu…