Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa: Khi chất lượng sống được lượng hóa bằng tiêu chí cụ thể

Tiêu chí cụ thể, đo lường được

Theo dự thảo Đề án của Hà Nội, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được xây dựng trên 8 nội dung cốt lõi, bao gồm: xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh; phát triển hạ tầng hiện đại và không gian sống thông minh; phát triển kinh tế gắn với lực lượng sản xuất hiện đại; bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bao trùm; phát triển văn hóa và con người Hà Nội thanh lịch, văn minh; xây dựng môi trường sống xanh, an toàn, bền vững; bảo đảm quốc phòng, an ninh và mở rộng đối ngoại nhân dân; thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Điểm đáng chú ý, thành phố Hà Nội đã đặt ra các tiêu chí cụ thể để có thể lượng hóa, đo lường được thay vì chỉ dừng ở những mục tiêu mang tính định tính. Đề án đã xây dựng hệ thống gồm 54 tiêu chí, trong đó có 52 tiêu chí chính và 2 tiêu chí tổng hợp là “Chỉ số hạnh phúc của người dân” và “Mức độ hài lòng chung”.

Người dân được hỗ trợ thực hiện dịch vụ công trực tuyến. Ảnh: PV

Ở nhóm tiêu chí về quản trị, các chỉ số như: Chất lượng tổ chức cơ sở Đảng; tỷ lệ giải quyết thủ tục hành chính đúng hạn; mức độ hài lòng SIPAS, tỷ lệ người dân tham gia góp ý chính sách hay mức độ minh bạch ngân sách… cho thấy yêu cầu xây dựng chính quyền phục vụ đang được đặt ra rõ nét. Chính quyền cơ sở không còn đơn thuần là nơi “quản lý dân cư” mà phải trở thành thiết chế tạo dựng niềm tin xã hội.

Nhóm tiêu chí về hạ tầng cũng không đơn thuần là xây thêm đường hay công trình mới, mà nhấn mạnh đến tính đồng bộ theo quy hoạch; kết nối giao thông, không gian hiệu quả; tỷ lệ công trình hạ tầng thiết yếu đạt chuẩn; không gian phát triển được tổ chức theo quy hoạch; hiệu quả sử dụng hạ tầng... Từ đó tránh đầu tư dàn trải, thiếu kết nối, gây lãng phí nguồn lực. Với mô hình mới, hạ tầng phục vụ giao thông, đô thị hóa và còn phải góp phần nâng cao chất lượng sống và tạo dư địa phát triển lâu dài.

Trong nhóm tiêu chí kinh tế, ngoài thu nhập bình quân và việc làm, Hà Nội còn đưa vào các tiêu chí như: Tỷ lệ có việc làm; tỷ lệ kinh tế số; số mô hình liên kết hợp tác xã, chuỗi sản xuất hay hiệu quả sử dụng đất/không gian; tốc độ tăng tổng sản phẩm trên địa bàn. Điều này cho thấy mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa không chạy theo tăng trưởng bằng mọi giá mà hướng tới nền kinh tế hiện đại, bền vững và có khả năng tạo sinh kế ổn định cho người dân.

Bệnh viện Đa khoa Sơn Tây triển khai bệnh án điện tử phục vụ khám, chữa bệnh. Ảnh: Duy Tuân

Một trong những điểm nổi bật nhất của hệ tiêu chí là nhóm an sinh xã hội với tới 10 tiêu chí cụ thể: Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế; tỷ lệ giảm nghèo đa chiều; tỷ lệ tiếp cận dịch vụ cơ bản; nhà ở đạt chuẩn; hỗ trợ nhóm yếu thế; tỷ lệ người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm 1 lần; tỷ lệ học sinh đạt chuẩn theo Bộ tiêu chí thể lực, tầm vóc học sinh Hà Nội; tỷ lệ trường mầm non, phổ thông công lập đạt chuẩn quốc gia; xã, phường đạt tiêu chí quốc gia về y tế; tỷ lệ người dân có hồ sơ sức khỏe điện tử.

Điều này cho thấy cách tiếp cận phát triển đã thay đổi rõ rệt, không còn là bảo đảm “đủ ăn, đủ mặc” mà hướng tới nâng cao chất lượng con người. Một xã, phường phát triển không thể chỉ có nhà cao, đường rộng mà còn phải là nơi trẻ em được học tập tốt hơn, người dân được chăm sóc sức khỏe tốt hơn và các nhóm yếu thế được bảo vệ tốt hơn…

Bảo đảm hài hòa giữa tính đại diện và tính khả thi

Nhóm tiêu chí về văn hóa - con người cũng mang nhiều ý nghĩa. Những chỉ số như tuổi thọ trung bình, số năm sống khỏe, tỷ lệ tham gia hoạt động văn hóa hay tỷ lệ lao động qua đào tạo cho thấy phát triển không nằm riêng ở kinh tế mà ở cả trình độ dân trí, chất lượng nguồn nhân lực và đời sống tinh thần cộng đồng.

Trong khi đó, nhóm tiêu chí môi trường phản ánh rất rõ tư duy phát triển bền vững. Các chỉ số về chất lượng không khí, diện tích không gian xanh, xử lý nước thải, phân loại rác tại nguồn hay xử lý chất thải làng nghề cho thấy yêu cầu xây dựng môi trường sống an toàn đang trở thành tiêu chí bắt buộc của phát triển. Đây cũng là vấn đề người dân đô thị hiện nay đặc biệt quan tâm khi áp lực đô thị hóa, ô nhiễm ngày càng lớn.

Thành phố Hà Nội đề ra tiêu chí về chỉ số hạnh phúc của người dân. Ảnh: PV

Một điểm đáng chú ý khác là Hà Nội đưa chuyển đổi số, khoa học công nghệ trở thành một nhóm tiêu chí độc lập. Các chỉ số như tỷ lệ người dân có kỹ năng số; dữ liệu số hóa; hộ kinh doanh sử dụng số; hạ tầng số (wifi, nền tảng…); hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế xã hội tại địa bàn cho thấy chuyển đổi số không là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý mà đang trở thành nền tảng vận hành xã hội hiện đại…

“Trên cơ sở 54 tiêu chí xã, phường xã hội chủ nghĩa nêu trên, tất cả các xã, phường khác thuộc thành phố vận dụng triển khai ngay trên địa bàn”, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nêu rõ tại hội thảo khoa học với chủ đề “Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức.

Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng cũng cho biết, thành phố nghiên cứu, xây dựng tiêu chí lựa chọn địa bàn triển khai thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa theo hướng bảo đảm hài hòa giữa tính đại diện và tính khả thi. Thành phố ưu tiên những địa bàn có điều kiện triển khai đồng bộ các nội dung của Đề án, còn dư địa phát triển, thuận lợi kết nối hạ tầng và có khả năng tổ chức lại không gian phát triển.

Bên cạnh các điều kiện hiện có, thành phố cũng coi trọng năng lực lãnh đạo, tổ chức thực hiện và tinh thần đổi mới của cấp ủy, chính quyền cơ sở. Mục tiêu là lựa chọn được những địa bàn thực sự có khả năng triển khai hiệu quả, tạo kết quả thực chất để lan tỏa và nhân rộng mô hình.

Thành phố Hà Nội tập trung kết nối giao thông, không gian hiệu quả. Ảnh: PV

Đánh giá về việc xây dựng tiêu chí của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, TS Phạm Thị Hoàng Hà, Viện trưởng Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật quản trị địa phương mà còn là quá trình cụ thể hóa lý luận về chủ nghĩa xã hội vào thực tiễn phát triển ở cơ sở.

Hệ tiêu chí là công cụ quản trị và đánh giá phát triển địa phương; đồng thời phản ánh mức độ hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong điều kiện mới. Trên cơ sở đó, cần phải có lộ trình hóa, giai đoạn hóa xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa để bảo đảm tính khả thi, có bước đi phù hợp, có cơ chế thử nghiệm, tổng kết, điều chỉnh và nhân rộng.

TS Phạm Thị Hoàng Hà cũng lưu ý, các địa phương phải xây dựng hệ tiêu chí theo hướng linh hoạt, phù hợp từng loại hình địa bàn. Xã miền núi, xã nông thôn, phường trung tâm hay khu vực ven đô sẽ có cách vận dụng khác nhau, tránh tình trạng áp dụng cơ học. Điều này giúp mô hình vừa giữ được định hướng chung, vừa bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn.