Xe Hybrid thành tâm điểm xung đột thương mại EU - Trung Quốc

Chuyến đi của Cao ủy Thương mại EU Maros Sefcovic nhằm làm việc trực tiếp với Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào được coi là nỗ lực cuối cùng trong chuỗi đàm phán kéo dài bốn tháng của Brussels. Mục tiêu cốt lõi của phía Châu Âu không gì khác ngoài việc giải quyết khoản thâm hụt thương mại khổng lồ lên tới 1 tỷ euro mỗi ngày với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, trong đó ngành ô tô chính là "mặt trận" nảy lửa nhất.

Tâm điểm của toàn bộ cuộc thương lượng tại Bắc Kinh lần này chính là ngành công nghiệp ô tô – lĩnh vực chịu áp lực nặng nề nhất từ tình trạng dư thừa năng lực sản xuất của Trung Quốc. Bức tranh xuất nhập khẩu phương tiện giữa hai bên trong năm 2025 phản ánh một sự lệch pha: EU đã nhập khẩu hơn 1 triệu chiếc ô tô mới từ Trung Quốc, nhưng ở chiều ngược lại chỉ xuất khẩu vỏn vẹn 160.000 chiếc sang thị trường tỷ dân.

Nhìn lại số liệu thương mại, quy mô mất cân bằng giữa EU và Trung Quốc đã chạm ngưỡng báo động đỏ. Báo cáo tài chính ghi nhận thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc năm 2025 đạt gần 360 tỷ euro và tiếp tục tăng thêm 12% tính đến thời điểm hiện tại của năm 2026.

Sự thâm hụt nghiêm trọng này xuất phát từ làn sóng hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc đổ bộ mạnh mẽ vào thị trường chung châu Âu, làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về nguy cơ phi công nghiệp hóa tại các thủ phủ sản xuất của lục địa già. Trước sức ép dữ dội từ giới công nghiệp nội địa, Brussels buộc phải áp dụng lập trường cứng rắn hơn bao giờ hết, chuyển từ đối thoại ngoại giao thuần túy sang các đòn bẩy kinh tế chiến lược nhằm thiết lập lại cân bằng thương mại.

Đáng chú ý, tính đến tháng 8 năm 2026, số liệu thống kê thị trường cho thấy cứ 8 chiếc ô tô bán ra tại thị trường EU thì có một chiếc có nguồn gốc từ Trung Quốc. Sự bùng nổ thị phần này không đến từ các dòng xe điện chạy pin (BEV) – vốn đã bị EU áp thuế phòng vệ thương mại từ năm 2024 – mà lại bắt nguồn từ dòng xe hybrid cắm sạc (PHEV). Các nhà sản xuất Trung Quốc đã nhanh chóng nhận diện và khai thác triệt để "lỗ hổng" chính sách này, bởi xe hybrid cắm sạc không phải chịu các mức thuế quan trừng phạt của EU, từ đó tràn ngập thị trường châu Âu với giá bán cạnh tranh vượt trội.

Chính sự xâm nhập nhanh chóng của xe hybrid Trung Quốc đã tung một đòn đau vào trục xương sống của nền kinh tế Châu Âu, đặc biệt là nước Đức. Ngành sản xuất ô tô tại Đức hiện đang duy trì khoảng 2,2 triệu việc làm trực tiếp lẫn gián tiếp và đóng góp tới một phần ba tổng ngân sách nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghiệp của quốc gia này. Biểu tượng cho cuộc khủng hoảng công nghiệp này là tập đoàn Volkswagen. Nhà sản xuất ô tô lớn nhất Châu Âu đã liên tục hối thúc Ủy ban Châu Âu (EC) phải đưa ra các biện pháp khẩn cấp nhằm kiềm chế sự gia tăng đột biến của xe hybrid nhập khẩu. Bản thân Volkswagen đang phải trải qua một chiến dịch tái cấu trúc và cắt giảm chi phí tàn khốc chưa từng có trong lịch sử, bao gồm kế hoạch đóng cửa 4 nhà máy ngay tại quê nhà Đức và sa thải khoảng 100.000 nhân sự trên quy mô toàn cầu.

Cơn địa chấn tại Volkswagen cùng nguy cơ mất việc làm hàng loạt đã tạo ra một sự dịch chuyển địa chính trị quan trọng trong nội bộ EU. Trong một động thái hiếm hoi và mang tính bước ngoặt, Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã cùng ký tên vào một bức thư chung, kêu gọi cơ quan điều hành EU phải được trao thêm quyền hạn đặc biệt để hạn chế, hoặc thậm chí cấm hoàn toàn nhập khẩu từ các quốc gia đang làm méo mó thị trường chung.

Lập trường cứng rắn đột ngột của Berlin – vốn trước đây luôn e ngại các đòn đáp trả thương mại từ Trung Quốc đối với các dòng xe sang xuất khẩu – đã nhận được sự tán thưởng và ủng hộ rộng rãi từ đa số các đại sứ quốc gia thành viên EU. Sự đồng thuận Pháp - Đức đã mang lại chiếc "mộc chính trị" vững chắc để Cao ủy Thương mại EU Maros Sefcovic bước vào bàn đàm phán với tư thế của một phía sẵn sàng tung ra các đòn trừng phạt diện rộng.

Tại bàn đàm phán Bắc Kinh, các phương án phòng vệ thương mại đang được cân nhắc rất kỹ lưỡng. Phía EU hướng tới một cam kết từ phía Bộ Thương mại Trung Quốc về việc tự nguyện hạn chế xuất khẩu xe hybrid hoặc áp dụng thỏa thuận cam kết giá tối thiểu đối với các dòng xe xuất sang Châu Âu.

Giới phân tích ngoại giao nhận định, nếu đạt được một thỏa thuận theo ngành đối với ô tô, đây sẽ trở thành khuôn mẫu để EU tiếp tục áp dụng cho các ngành công nghiệp khác đang chịu áp lực dư thừa công suất từ Trung Quốc. Dù vậy, bầu không khí bao trùm cuộc gặp giữa Cao ủy Thương mại EU Maros Sefcovic và ông Vương Văn Đào vẫn bị đánh giá là tương đối bi quan. Kết quả của chuyến đi này sẽ được trình lên các lãnh đạo EU tại hội nghị thượng đỉnh diễn ra ở Brussels vào ngày 15-16 tháng 10 năm 2026, làm căn cứ để EU quyết định tiếp tục đối thoại hay chính thức kích hoạt các công cụ trừng phạt kinh tế mạnh tay hơn.

Mặc dù kim ngạch xuất khẩu ô tô của Trung Quốc sang EU đạt 15,1 tỷ euro theo số liệu của Hiệp hội Các nhà sản xuất Ô tô Châu Âu (ACEA) chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng thâm hụt thương mại 360 tỷ euro, trận chiến ô tô lại mang tính biểu tượng sống còn.

Tuy nhiên, một chiến thắng mang tính biểu tượng nhưng thiếu chiều sâu tại Bắc Kinh có thể gây ra hiệu ứng ngược, làm chậm lại các hành động bảo vệ thương mại toàn diện của Brussels. Nếu Trung Quốc không đưa ra những nhượng bộ thực chất về cơ chế giá và hạn ngạch xuất khẩu xe hybrid, EU nhiều khả năng sẽ tiến tới áp đặt các biện pháp tự vệ thương mại cứng rắn như hạn ngạch thuế quan hoặc mở rộng khung thuế trừng phạt sang toàn bộ các dòng xe có yếu tố hỗ trợ từ chính phủ.

Cuộc chiến thương mại ô tô EU - Trung Quốc tháng 10 năm 2026 không chỉ đơn thuần là mâu thuẫn song phương giữa hai bờ lục địa, mà sẽ tạo ra sóng xoáy tái cấu trúc lại toàn bộ bản đồ công nghiệp ô tô toàn cầu. Khi thị trường Châu Âu dựng lên các rào cản kỹ thuật và thuế quan nghiêm ngặt đối với cả xe BEV lẫn xe hybrid, các tập đoàn ô tô Trung Quốc buộc phải đẩy nhanh chiến lược dịch chuyển dòng vốn đầu tư và năng lực sản xuất sang các thị trường thay thế. Trong kịch bản đó, khu vực Đông Nam Á, và đặc biệt là Việt Nam, sẽ đứng trước những tác động kép vừa là thách thức, vừa là cơ hội chiến lược.