Xét nghiệm viêm gan B: HBsAg âm tính nhưng vì sao cách xử trí lại khác nhau?

Ba người trong một gia đình cùng đi xét nghiệm viêm gan B. Kết quả HBsAg của cả ba đều âm tính nên ai cũng thở phào, cho rằng mình không nhiễm virus và không cần quan tâm thêm.

Tuy nhiên, sau khi xem đầy đủ các chỉ số, bác sĩ lại đưa ra ba lời khuyên khác nhau. Người thứ nhất đã có miễn dịch nhờ tiêm vaccine. Người thứ hai chưa có bằng chứng miễn dịch và cần được tư vấn tiêm phòng. Người còn lại từng nhiễm virus viêm gan B trong quá khứ, dù hiện tại không phát hiện HBsAg, vẫn phải khai báo tiền sử này trước khi hóa trị hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.

Cùng nhận kết quả HBsAg âm tính nhưng vì sao cách xử trí lại hoàn toàn khác nhau?

1. HBsAg âm tính chưa trả lời hết câu chuyện

HBsAg là kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B. Đây là một trong những xét nghiệm quen thuộc nhất khi sàng lọc viêm gan B.

Khi HBsAg dương tính, điều đó thường cho thấy virus viêm gan B đang hiện diện trong cơ thể. Người bệnh cần được khám và làm thêm các xét nghiệm để xác định tình trạng nhiễm, mức độ hoạt động của virus cũng như tổn thương tại gan.

Ngược lại, HBsAg âm tính có nghĩa tại thời điểm xét nghiệm không phát hiện kháng nguyên bề mặt của virus. Nhưng kết quả này chưa cho biết người đó thuộc trường hợp nào dưới đây:

Chưa từng nhiễm virus và chưa có miễn dịch;
Đã tiêm vaccine và có miễn dịch;
Từng nhiễm virus trong quá khứ nhưng hiện đã hồi phục;
Có một tình trạng đặc biệt cần xét nghiệm thêm để làm rõ.

Nói cách khác, chỉ nhìn vào HBsAg giống như mới trả lời được một phần câu hỏi. Muốn hiểu đầy đủ hơn, cần đọc kết quả này cùng các chỉ dấu khác.

Bộ ba xét nghiệm HBsAg, anti-HBs và total anti-HBc giúp phân biệt người đang nhiễm, từng nhiễm hoặc đã có miễn dịch với virus viêm gan B. Hình minh họa AI

2. Ba câu hỏi mỗi người nên biết sau khi xét nghiệm

HBsAg: Virus có đang hiện diện?

Có thể hiểu đơn giản HBsAg là dấu hiệu giúp nhận biết virus viêm gan B có đang hiện diện trong cơ thể hay không?

Nếu HBsAg dương tính, người bệnh chưa nên vội kết luận bệnh đã nặng hoặc chắc chắn phải uống thuốc ngay. Bác sĩ còn phải đánh giá thêm nhiều yếu tố như:

Thời gian nhiễm virus.
Tải lượng HBV DNA.
Men gan.
Mức độ viêm và xơ hóa gan.
Tuổi, bệnh nền.
Tiền sử gia đình có người mắc xơ gan hoặc ung thư gan.
Tình trạng mang thai hoặc kế hoạch sinh con.

Có người nhiễm virus cần điều trị ngay, nhưng cũng có trường hợp được theo dõi định kỳ trước khi có chỉ định dùng thuốc.

Anti-HBs: Cơ thể đã có “lá chắn” bảo vệ chưa?

Anti-HBs là kháng thể chống lại kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B. Sự xuất hiện của kháng thể này thường cho thấy cơ thể đã hình thành miễn dịch.

Tuy nhiên, miễn dịch có thể đến từ hai con đường:

Được tạo ra sau khi tiêm vaccine viêm gan B.
Xuất hiện sau khi từng nhiễm virus và đã hồi phục.

Vì thế, anti-HBs dương tính không đồng nghĩa chắc chắn người đó từng mắc viêm gan B. Muốn biết miễn dịch đến từ vaccine hay từ lần nhiễm tự nhiên trước đây, cần đọc thêm total anti-HBc.

Total anti-HBc: Cơ thể từng “gặp” virus thật chưa?

Total anti-HBc là kháng thể chống lại phần lõi của virus viêm gan B.

Kháng thể này thường xuất hiện sau khi cơ thể đã từng tiếp xúc với virus thật. Vaccine viêm gan B chỉ chứa thành phần liên quan kháng nguyên bề mặt, do đó không tạo ra anti-HBc.

Đây là điểm nhiều người thường bỏ qua. Một người có anti-HBs dương tính và total anti-HBc âm tính thường có miễn dịch nhờ vaccine. Trong khi đó, người có cả anti-HBs và total anti-HBc dương tính thường đã từng nhiễm virus, sau đó hồi phục và hình thành miễn dịch.

Thông tin “đã từng nhiễm” vẫn có ý nghĩa trong một số tình huống điều trị về sau.

3. 5 cách hiểu khi cùng HBsAg âm tính

Trường hợp 1: Đã có miễn dịch nhờ vaccine

Kết quả thường gặp:

HBsAg âm tính.
Anti-HBs dương tính.
Total anti-HBc âm tính.

Điều này thường cho thấy cơ thể đã có miễn dịch từ tiêm vaccine và chưa có bằng chứng từng nhiễm virus viêm gan B tự nhiên.

Người dân nên giữ lại hồ sơ tiêm chủng và kết quả xét nghiệm để sử dụng khi cần.

Trường hợp 2: Từng nhiễm và đã hồi phục

Kết quả thường gặp:

HBsAg âm tính.
Anti-HBs dương tính.
Total anti-HBc dương tính.

Trường hợp này thường được hiểu là người đó từng nhiễm virus viêm gan B nhưng hiện đã hồi phục và có miễn dịch.

Dù không còn phát hiện HBsAg, người bệnh vẫn nên báo tiền sử này cho bác sĩ nếu chuẩn bị hóa trị, ghép tạng hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch mạnh.

Trường hợp 3: Chưa nhiễm nhưng cũng chưa có miễn dịch

Kết quả thường gặp:

HBsAg âm tính.
Anti-HBs âm tính.
Total anti-HBc âm tính.

Kết quả này thường cho thấy chưa có bằng chứng đang nhiễm, từng nhiễm hoặc đã có miễn dịch. Người dân có thể được tư vấn tiêm vaccine viêm gan B, tùy tuổi, tiền sử tiêm chủng và nguy cơ phơi nhiễm.

Đây là lý do HBsAg âm tính không đồng nghĩa “không cần tiêm vaccine”.

Trường hợp 4: Đang nhiễm virus viêm gan B

Kết quả có thể gồm:

HBsAg dương tính.
Total anti-HBc dương tính.
Anti-HBs thường âm tính.

Người bệnh cần khám chuyên khoa và thực hiện thêm xét nghiệm. Không nên tự mua thuốc kháng virus, thuốc nam hoặc các sản phẩm được quảng cáo là “thải độc gan”.

Trường hợp 5: Total anti-HBc dương tính đơn độc

Một số người có:

HBsAg âm tính.
Anti-HBs âm tính.
Total anti-HBc dương tính.

Đây là kết quả cần được bác sĩ giải thích kỹ hơn. Nó có thể liên quan đến lần nhiễm cũ nhưng kháng thể bảo vệ đã giảm, kết quả dương tính giả, giai đoạn đặc biệt của nhiễm trùng hoặc tình trạng nhiễm tiềm ẩn.

Tùy hoàn cảnh, bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại hoặc làm thêm HBV DNA. Người dân không nên tự đọc kết quả rồi kết luận mình đã khỏi bệnh hoặc không còn nguy cơ.

4. Vì sao người từng nhiễm vẫn phải báo trước khi hóa trị?

Một người từng nhiễm viêm gan B có thể đã âm tính với HBsAg trong nhiều năm. Virus không còn hoạt động rõ rệt và người đó hoàn toàn không có triệu chứng.

Tuy nhiên, khi hệ miễn dịch bị ức chế mạnh do hóa trị, ghép tạng hoặc một số thuốc điều trị bệnh tự miễn, virus có thể tái hoạt.

Tái hoạt viêm gan B có thể làm lượng virus tăng nhanh, gây viêm gan cấp, tổn thương gan, làm gián đoạn điều trị ung thư hoặc dẫn đến biến chứng nghiêm trọng.

Điều này không có nghĩa ai từng nhiễm cũng sẽ bị tái hoạt. Nguy cơ phụ thuộc vào loại thuốc, bệnh đang điều trị, tình trạng virus và nhiều yếu tố cá nhân.

Bởi vậy, trước khi hóa trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch, người bệnh cần nói rõ với bác sĩ nếu:

Từng được chẩn đoán viêm gan B.
Có người thân trong gia đình nhiễm viêm gan B.
Từng có total anti-HBc dương tính.
Không nhớ rõ kết quả xét nghiệm cũ.
Đã từng điều trị bệnh gan nhưng không còn lưu hồ sơ.

5. Những ai nên quan tâm đến bộ ba xét nghiệm?

Người sống cùng hoặc có bạn đời nhiễm viêm gan B

Việc chỉ nhớ “đã tiêm vaccine từ lâu” chưa đủ để biết hiện có miễn dịch hay không. Người sống cùng người nhiễm HBV nên được tư vấn xét nghiệm và tiêm phòng phù hợp.

Không nên dùng chung dao cạo râu, bàn chải đánh răng, dụng cụ cắt móng hoặc các vật có thể dính máu.

Phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai

Phát hiện người mẹ nhiễm viêm gan B giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch theo dõi thai kỳ và dự phòng lây truyền từ mẹ sang con.

Phụ nữ chuẩn bị mang thai cũng cần biết mình đã có miễn dịch hay chưa, nhất là khi trong gia đình có người nhiễm viêm gan B hoặc không rõ tiền sử tiêm chủng.

Người chuẩn bị hóa trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch

Đây là nhóm cần xác định không chỉ tình trạng nhiễm hiện tại mà cả tiền sử từng nhiễm virus.

Một kết quả HBsAg âm tính có thể chưa đủ nếu không kiểm tra total anti-HBc.

Người từng truyền máu, dùng chung kim tiêm hoặc làm thủ thuật không bảo đảm vô khuẩn

Ngoài viêm gan B, nhóm này có thể cần được tư vấn xét nghiệm viêm gan C và các bệnh lây truyền qua đường máu khác.

Người không có hồ sơ tiêm chủng rõ ràng

Nhiều người chỉ nhớ đã được tiêm “một mũi viêm gan” nhưng không biết đã hoàn tất lịch tiêm hay chưa. Bác sĩ sẽ căn cứ tuổi, nguy cơ và lịch sử xét nghiệm để tư vấn phù hợp.

6. 5 hiểu nhầm phổ biến về xét nghiệm viêm gan B

HBsAg âm tính nghĩa là không cần tiêm vaccine

Không đúng. HBsAg âm tính chỉ cho thấy không phát hiện kháng nguyên bề mặt tại thời điểm xét nghiệm. Người đó vẫn có thể chưa có miễn dịch và cần được tư vấn tiêm phòng.

Anti-HBs dương tính nghĩa là từng mắc viêm gan B

Chưa chắc. Anti-HBs có thể xuất hiện sau tiêm vaccine. Cần đọc cùng total anti-HBc để phân biệt.

Đã tiêm vaccine thì total anti-HBc phải dương tính

Không đúng. Vaccine không tạo ra kháng thể chống lõi virus. Người chỉ có miễn dịch nhờ vaccine thường có anti-HBs dương tính nhưng total anti-HBc âm tính.

Men gan bình thường là không nhiễm viêm gan B

Không đúng. Người nhiễm viêm gan B mạn tính có thể không có triệu chứng và men gan vẫn bình thường ở một số thời điểm.

Chẩn đoán và theo dõi phải dựa trên nhiều xét nghiệm chứ không chỉ men gan.

Có kết quả xét nghiệm thì có thể tự mua thuốc bổ gan

Không nên. Các sản phẩm bổ gan không thay thế xét nghiệm HBV DNA, siêu âm, đánh giá xơ hóa hoặc chỉ định thuốc kháng virus.

Một số thuốc nam và thực phẩm bổ sung còn có thể gây tổn thương gan nếu dùng không đúng.

7. Nên làm gì khi đã có kết quả xét nghiệm cũ?

Người dân không nhất thiết phải vội làm lại hàng loạt xét nghiệm. Trước tiên, hãy tìm và mang toàn bộ kết quả cũ đến cơ sở y tế.

Bác sĩ cần biết:

Ngày xét nghiệm;
Các chỉ số đã được kiểm tra;
Kết quả HBsAg, anti-HBs, total anti-HBc;
Tiền sử tiêm vaccine;
Men gan, siêu âm gan;
Người thân có ai nhiễm viêm gan B, xơ gan hoặc ung thư gan hay không;
Người bệnh có chuẩn bị mang thai, hóa trị hoặc điều trị ức chế miễn dịch không.

Từ những thông tin này, bác sĩ sẽ quyết định có cần xét nghiệm lại, tiêm vaccine, theo dõi định kỳ hay làm thêm xét nghiệm chuyên sâu.

8. Đừng dừng lại ở một chữ “âm tính”

Câu hỏi quan trọng không chỉ là “Tôi đã xét nghiệm HBsAg chưa?”.

Mỗi người cần biết kết quả của mình đã trả lời đầy đủ ba vấn đề hay chưa: cơ thể có đang nhiễm virus, từng nhiễm trong quá khứ hay đã có miễn dịch bảo vệ?

Cùng HBsAg âm tính, một người có thể đã an toàn nhờ vaccine, một người vẫn cần tiêm phòng, còn người khác phải lưu ý nguy cơ tái hoạt virus khi điều trị ức chế miễn dịch.

Hiểu đúng kết quả giúp người dân tránh hai thái cực: chủ quan vì thấy một chỉ số âm tính hoặc hoang mang rồi tự mua thuốc, thực phẩm chức năng không cần thiết.