Xóa bỏ cơ chế 'xin - cho', giảm chi phí cho dân và doanh nghiệp

Chuyển tư duy xây dựng pháp luật từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” là bước chuyển về triết lý quản trị quốc gia, hướng tới khơi thông nguồn lực và tạo động lực phát triển.

Trung tâm phục vụ hành chính công xã Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk ứng dụng công nghệ số, phần mềm bốc số để tạo thuận lợi cho nhân dân. Ảnh minh họa: Hoài Thu/TTXVN

Trung tâm phục vụ hành chính công xã Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk ứng dụng công nghệ số, phần mềm bốc số để tạo thuận lợi cho nhân dân. Ảnh minh họa: Hoài Thu/TTXVN

Tháo gỡ điểm nghẽn từ tư duy quản lý cũ

Theo Tiến sĩ Khuất Việt Hải (Viện Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), thể chế và quản trị quốc gia được xác định là “đột phá của đột phá”, là "đòn bẩy mềm" và lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; kết hợp với các định hướng về phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, kinh tế tư nhân; xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền... đã định hình tư duy phát triển mới.

Tiến sĩ Khuất Việt Hải phân tích, tư duy truyền thống coi pháp luật như hàng rào kỹ thuật, ưu tiên duy trì trật tự hành chính và tạo thuận lợi cho cơ quan quản lý. Cách tiếp cận này thường dẫn đến quy định cứng nhắc, nhiều tầng nấc cấp phép, gia tăng chi phí giao dịch và thụ động trước biến động thực tiễn. Tư duy kiến tạo đòi hỏi pháp luật đóng vai trò “người mở đường”, định hình môi trường an toàn, minh bạch cho phát triển.

Theo ông Hải, nhiều điểm nghẽn nằm ở quan hệ đan xen giữa các đạo luật cùng điều chỉnh một dự án đầu tư. Khi pháp luật về đầu tư, đất đai, xây dựng, nhà ở, đấu thầu, bảo vệ môi trường, tài sản công quy định khác nhau về thẩm quyền, trình tự hoặc tiêu chí phê duyệt, dự án có thể rơi vào quá trình lấy ý kiến liên ngành kéo dài. Một khâu ách tắc làm đình trệ dòng vốn và mất cơ hội kinh doanh. Thực tế, một số quy định của luật còn mang tính định hướng chung, phải chờ văn bản hướng dẫn dẫn đến nợ đọng văn bản, gây khó khăn cho thi hành. Một số quy định chưa rõ ràng gây tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, dẫn đến lấy ý kiến lòng vòng và đùn đẩy trong thực thi công vụ.

Đánh giá hệ thống pháp luật sau 40 năm đổi mới, Thạc sĩ Nguyễn Trọng Nhã (Giảng viên Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) ghi nhận những bước tiến về lập hiến, pháp luật dân sự, hình sự, lao động, thực hiện dân chủ ở cơ sở... Những thay đổi này đã đặt nền móng thể chế quan trọng cho quá trình phát triển, đồng thời tăng cường bảo đảm quyền nhân thân, quyền tài sản, quyền của người bị buộc tội và phát huy quyền làm chủ của người dân.

Ông Nguyễn Trọng Nhã cho rằng, điểm nghẽn trước hết là khoảng cách giữa quy định và thi hành. Trong môi trường số, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, kinh tế nền tảng làm xuất hiện khoảng cách số giữa thành thị với nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Nguy cơ thu thập, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân, lừa đảo trực tuyến, tin giả và xâm phạm quyền riêng tư diễn biến phức tạp, trong khi bộ máy quản trị số chưa theo kịp.

Phân tích nguyên nhân, Thạc sĩ Nguyễn Trọng Nhã chia sẻ, tốc độ phát triển công nghệ vượt khả năng thích ứng của hạ tầng pháp lý truyền thống. Quan hệ lao động phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số, sự phát triển của khoa học, công nghệ, giao dịch tài sản số, trí tuệ nhân tạo tạo sinh có tính xuyên biên giới và biến đổi phi tuyến tính, gây khó khăn cho dự báo và kỹ thuật lập pháp.

Đổi mới lập pháp gắn với điều kiện thực thi

Theo các chuyên gia, thực tiễn hiện nay yêu cầu xây dựng pháp luật có tính mở đường, chủ động dự báo, tạo hành lang an toàn cho mô hình kinh tế và công nghệ mới; tháo gỡ điểm nghẽn, cắt giảm chi phí tuân thủ, bảo vệ quyền sở hữu và tự do kinh doanh. Tính dự báo, minh bạch, ổn định của pháp luật được xác định là điều kiện tạo môi trường đầu tư an toàn, công bằng và lợi thế cạnh tranh quốc gia.

Thạc sĩ Nguyễn Trọng Nhã cho rằng, giải pháp đầu tiên là nâng chất lượng lập pháp theo Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Xây dựng quy định chi tiết, rõ ràng, có thể áp dụng trực tiếp, giảm tình trạng chờ hướng dẫn.

Để tăng hiệu quả thực thi, ông Nhã kiến nghị đẩy mạnh chuyển đổi số hành chính, kiểm soát quyền lực dựa trên dữ liệu công khai, đơn giản hóa thủ tục và loại bỏ chi phí phi chính thức. Cải cách tư pháp cần gắn với bảo đảm tính độc lập của tòa án theo thẩm quyền xét xử, bảo vệ nhóm yếu thế và mở rộng trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Trọng Nhã, pháp luật kiến tạo phát triển thể hiện sự chuyển dịch từ “quyền lực để quản lý” sang “quyền lực để phục vụ, kiến tạo phát triển”. Đó là hệ thống pháp luật chủ động dự báo, mở đường cho mô hình mới, tháo gỡ điểm nghẽn, cắt giảm chi phí tuân thủ, bảo vệ quyền sở hữu và quyền tự do kinh doanh.

Chia sẻ ý kiến của mình, Tiến sĩ Khuất Việt Hải cho rằng, hệ thống pháp luật phải được thiết kế từ góc nhìn của đối tượng tuân thủ, giảm tối đa chi phí thời gian và tài chính cho xã hội; xóa bỏ cơ chế "xin - cho"; giảm thiểu tối đa sự can thiệp hành chính trực tiếp vào quan hệ thị trường. Quyền sở hữu tài sản, tự do kinh doanh, tự do hợp đồng và bình đẳng giữa các thành phần kinh tế được bảo vệ hữu hiệu.

Một nội dung cốt lõi khác là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quản trị dữ liệu số. Trong mô hình tiền kiểm, thời gian hoàn thành thủ tục chấp thuận đầu tư, môi trường, xây dựng, phòng cháy, chữa cháy có thể kéo dài, làm mất cơ hội kinh doanh.
Cơ quan quản lý chuyển sang giám sát, kiểm tra từ xa thông qua tích hợp dữ liệu điện tử, cảnh báo rủi ro tự động và xử lý nghiêm vi phạm. Sự thay đổi này thể hiện bước chuyển từ nền hành chính cấp phép, quản lý sang nền hành chính phục vụ, kiến tạo phát triển.

Đỗ Bình/TTXVN

Nguồn Tin Tức TTXVN: https://baotintuc.vn/xoa-bo-co-che-xin-cho-giam-chi-phi-cho-dan-va-doanh-nghiep-post1404195.html