Xóa bỏ lao động trẻ em cần sự chung tay của toàn xã hội

Niềm vui của những đứa trẻ vùng cao là được chạy nhảy vui chơi cùng bạn bè. Ảnh minh họa: Phan Tuấn Anh/ TTXVN.

Nhận diện đúng các nhóm trẻ tham gia lao động

Theo các chuyên gia, không phải mọi trường hợp trẻ em tham gia làm việc đều được xem là lao động trẻ em. Việc nhận diện chính xác từng nhóm đối tượng là điều kiện tiên quyết để xây dựng các giải pháp bảo vệ phù hợp và hiệu quả.

Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho biết trẻ em tham gia lao động hiện được chia thành nhiều nhóm. Trước hết là nhóm trẻ em làm việc theo đúng quy định của pháp luật, với những công việc phù hợp độ tuổi, sức khỏe và không ảnh hưởng đến việc học tập, phát triển của các em. Nhóm thứ hai là lao động trẻ em trái quy định pháp luật, bao gồm những trường hợp chưa đủ tuổi lao động hoặc làm việc quá thời gian cho phép. Nghiêm trọng hơn là nhóm tham gia công việc tồi tệ, nặng nhọc, độc hại hoặc nguy hiểm như làm việc trong môi trường khép kín, giúp việc gia đình có nguy cơ bị xâm hại, là nạn nhân mua bán người hoặc bị lôi kéo vào các hoạt động mang tính bóc lột. Bên cạnh đó còn nhóm trẻ em có nguy cơ trở thành lao động trẻ em, chủ yếu là các em bỏ học, hoàn cảnh gia đình khó khăn hoặc ở những địa bàn thường xuyên chịu tác động của thiên tai, dịch bệnh.

Theo số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), thế giới hiện vẫn còn khoảng 138 triệu lao động trẻ em, trong đó 54 triệu em đang làm các công việc nguy hiểm. Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo kêu gọi các quốc gia, tổ chức và cộng đồng hành động khẩn cấp hơn nhằm chấm dứt tình trạng này, đồng thời nhấn mạnh mọi trẻ em đều có quyền được học tập, vui chơi và trưởng thành trong môi trường an toàn.

Tại Việt Nam, kết quả điều tra quốc gia về lao động trẻ em cho thấy, tỷ lệ trẻ em tham gia lao động chỉ còn khoảng 3,5% tổng số trẻ em, giảm 5,6% so với năm 2018. Trong đó, tỷ lệ lao động trẻ em (làm việc trái quy định pháp luật) còn khoảng 1,3%, tương đương gần 270.000 em, giảm mạnh 8,3% so với năm 2012 và vượt xa mục tiêu đặt ra đến năm 2030. Theo ông Đặng Hoa Nam, kết quả này phản ánh tác động tích cực của tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu lao động, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh cũng như những yêu cầu ngày càng chặt chẽ của thị trường quốc tế đối với việc loại bỏ lao động trẻ em trong chuỗi sản xuất.

Trẻ em thường được lựa chọn làm việc bởi trẻ dễ bị chi phối, dễ quản lý và trả công thấp hơn lao động trưởng thành. Mặt khác, không ít em mong muốn sớm tự lập, kiếm thêm thu nhập để phụ giúp gia đình hoặc đáp ứng nhu cầu cá nhân. Song sự hạn chế về kiến thức, kinh nghiệm sống và kỹ năng tự bảo vệ khiến các em dễ bị lợi dụng, lạm dụng hoặc bị bóc lột sức lao động.

Theo Cục Bà mẹ và Trẻ em, lao động trẻ em để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ. Việc tham gia lao động sớm khiến nhiều em không được đến trường hoặc phải bỏ học giữa chừng, làm giảm cơ hội học nghề và tiếp cận việc làm ổn định trong tương lai. Các em cũng phải đối mặt với nguy cơ tai nạn lao động, thương tích, ảnh hưởng đến sức khỏe, thậm chí đe dọa tính mạng. Không chỉ vậy, lao động sớm còn tác động tiêu cực đến tâm lý và sự phát triển tinh thần, làm gia tăng nguy cơ trẻ bị lôi kéo vào bạo lực, tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật hoặc trở thành nạn nhân của mua bán người, xâm hại và bóc lột.

Thách thức từ chuỗi cung ứng

Mặc dù tỷ lệ lao động trẻ em đã giảm đáng kể, công tác phòng ngừa và xóa bỏ lao động trẻ em vẫn đứng trước nhiều thách thức mới. Theo thống kê, khoảng 76,4% lao động trẻ em tập trung ở khu vực nông thôn; trong đó gần 39% làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản. Đây cũng là những ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.

Ông Đặng Hoa Nam cho rằng, trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, nếu phát hiện có sử dụng lao động trẻ em trong chuỗi cung ứng, hàng hóa có thể bị từ chối nhập khẩu hoặc phải đối mặt với các rào cản kỹ thuật từ thị trường quốc tế. Thách thức hiện nay không còn tập trung ở các nhà máy, doanh nghiệp lớn bởi khu vực này đã được kiểm tra, giám sát khá chặt chẽ. Điều đáng lo ngại là các mắt xích nằm sâu trong chuỗi cung ứng, đặc biệt tại các hộ gia đình, làng nghề và khu vực sản xuất nông nghiệp. Ranh giới giữa việc trẻ em hỗ trợ gia đình và lao động trẻ em trái pháp luật đôi khi rất mong manh. Nếu không được nhận diện và kiểm soát tốt, nguy cơ vi phạm trong chuỗi cung ứng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Việt Nam đã tham gia Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em cùng các công ước khác của ILO liên quan đến tuổi lao động tối thiểu, xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất và chống lao động cưỡng bức. Việt Nam cũng là một trong những quốc gia tiên phong tham gia Liên minh 8.7 toàn cầu nhằm hướng tới mục tiêu chấm dứt lao động trẻ em.

Cùng với các cam kết quốc tế, hệ thống pháp luật trong nước ngày càng được hoàn thiện. Luật Trẻ em quy định rõ trách nhiệm của Nhà nước, gia đình và doanh nghiệp trong bảo vệ trẻ em khỏi nguy cơ bóc lột lao động. Bộ luật Lao động năm 2019 có bước tiến lớn khi mở rộng phạm vi điều chỉnh sang cả khu vực kinh tế phi chính thức và dành một chương riêng quy định nghiêm ngặt về nguyên tắc sử dụng, thời gian làm việc của lao động chưa thành niên. Việc sử dụng lao động dưới 15 tuổi, đặc biệt trong các game show, trình diễn nghệ thuật... phải tuân thủ điều kiện an toàn khắt khe. Các hành vi vi phạm, bóc lột có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự (như tội mua bán người, bóc lột lao động). Ngoài ra, các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững đóng vai trò cốt lõi trong việc phòng ngừa từ xa, thông qua hỗ trợ sinh kế và giáo dục cho các hộ gia đình khó khăn.

Theo các chuyên gia, giải pháp bền vững nhất để ngăn ngừa lao động trẻ em vẫn là giảm nghèo, bảo đảm an sinh xã hội và tạo điều kiện để mọi trẻ em được đến trường. Khi sinh kế gia đình được cải thiện, trẻ em có cơ hội học tập đầy đủ, nguy cơ phải tham gia lao động sớm sẽ giảm đáng kể.

Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy, Việt Nam đang đi đúng hướng trong nỗ lực giảm thiểu lao động trẻ em. Tuy nhiên, để tiến tới mục tiêu xóa bỏ hoàn toàn lao động trẻ em, đặc biệt là các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, vẫn cần sự chung tay của các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và toàn cộng đồng. Bảo vệ trẻ em hôm nay chính là đầu tư cho nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai.