Xoài Yên Châu: Khi 'nông nghiệp tử tế' giúp thu về trái ngọt

Trên những sườn đồi, triền dốc của vùng đất Yên Châu, Sơn La có một giống cây đặc hữu đã gắn bó với đồng bào dân tộc Thái, đó là xoài tròn, được người dân bản địa gọi bằng cái tên thân thuộc là "muồng kẻo," phân biệt với giống xoài hôi "muồng khăm."
Đây là giống xoài bản địa duy nhất tại miền Bắc Việt Nam được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hợp Quốc (FAO) đưa vào danh mục các nguồn gene quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn, lưu giữ và phát triển.
Nếu như những giống xoài nổi tiếng khác thường nổi bật với kích thước lớn, vỏ nhẵn bóng, vàng ươm hoặc hồng cam đẹp mắt, xoài Yên Châu có kích thước nhỏ, trọng lượng khoảng 200–250g, có hình bầu tròn, lớp vỏ khi chín không vàng ươm mà vẫn giữ màu xanh bạc với các đốm nâu đen tự nhiên.
Tuy nhiên, dưới lớp vỏ xanh không bắt mắt ấy lại là phần thịt quả vàng cam óng ả, ruột mịn màng, hạt nhỏ, mang lại vị ngọt đậm thanh mát cùng hương thơm tự nhiên lưu giữ rất lâu, tạo nên giá trị cảm quan khác biệt hoàn toàn với các dòng xoài thương mại khác trên thị trường.
Nhưng ít ai biết được rằng, để xoài Yên Châu có chỗ đứng vững chắc trên các kệ hàng nông sản như hiện nay, những người nông dân chất phác đã không quản ngại khó khăn, nghiêm túc, kiên trì và kỷ luật đến cùng để áp dụng triết lý "nông nghiệp tử tế" - chuyển đổi từ lối canh tác tự do sang tiêu chuẩn hữu cơ, vất vả hơn nhiều lần, nhưng thành tựu thu được cũng có giá trị hơn rất nhiều lần.

Xoài Yên Châu. (Nguồn: Vietnam+)
QUYẾT ĐỊNH BƯỚC NGOẶT KHI CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH CANH TÁC
Xoài tròn Yên Châu là sản phẩm trái cây thứ hai trên cả nước, sau xoài cát Hòa Lộc của Tiền Giang, được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý từ năm 2012, với vùng bảo hộ nghiêm ngặt tập trung tại ba địa bàn gồm các xã Sặp Vạt, Chiềng Pằn và Viêng Lán thuộc huyện Yên Châu (cũ).
Đặc biệt, đây cũng là một trong 39 chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Việt Nam được Liên minh châu Âu (EU) công nhận và bảo hộ chính thức theo các cam kết thương mại quốc tế.
Tại các bản vùng cao như bản Khá, bản Sai thuộc xã Sặp Vạt (cũ), hiện vẫn còn lưu giữ hàng chục hécta xoài tròn cổ thụ với tuổi đời từ vài chục năm đến hàng trăm năm, trong đó có những cá thể cổ thụ tiêu biểu đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam vinh danh là Cây Di sản Việt Nam.
Tuy nhiên, trong một giai đoạn dài, diện tích xoài tròn bản địa phải đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do tập quán canh tác quảng canh truyền thống của người dân.
Hầu hết cây xoài tròn được trồng tự nhiên từ những năm 1976-1982, trồng rải rác, không được chăm sóc, chủ yếu là những cây cổ thụ, một số cây đã thoái hóa, năng suất, chất lượng giảm, quả nhiều sơ, sâu bệnh, nhất là bệnh thối quả, sâu đục thân; cây có tán cao khó khăn trong việc chăm sóc và thu hái,... thời gian thu hoạch ngắn chỉ 15-20 ngày.

Đa phần các vườn xoài cổ thụ không được tỉa cành, bón phân bài bản; tán cây vươn cao từ 5m đến hơn 10m khiến các khâu chăm sóc, phòng trừ dịch bệnh và thu hái gặp muôn vàn khó khăn, nguy hiểm.
Thêm vào đó, việc lạm dụng thuốc trừ cỏ và phân bón hóa học vô cơ trên các sườn đồi dốc trong giai đoạn chuyển đổi nóng vội đã làm đất feralit nhanh chóng bị rửa trôi, chai cứng tầng mặt và làm mất cân bằng hệ vi sinh vật đất.
Trước thực trạng đó, thay vì chạy theo làn sóng đốn hạ ồ ạt giống cây bản địa để trồng các loại xoài lai ngoại nhập quả to nhưng nhạt vị, các mô hình kinh tế tập thể tiêu biểu tại địa phương, đi đầu là Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến tại xã Yên Châu đã chọn con đường phục tráng, nâng tầm giống xoài tròn cổ.
Hợp tác xã xác định hướng đi sống còn là phải chuyển đổi toàn diện sang nông nghiệp sinh thái và canh tác hữu cơ tuần hoàn nhằm khắc phục tình trạng phân tán, thiếu liên kết của các nông hộ vùng đồng bào dân tộc thiểu số và tổ chức lại tư liệu sản xuất theo mô hình kinh tế tập thể liên kết chuỗi giá trị.
Định hướng này hoàn toàn đồng nhất với chủ trương của Nghị quyết số 05-NQ/HU của Huyện ủy Yên Châu (cũ) và Quyết định số 860/QĐ-UBND của Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La về phát triển lĩnh vực trồng trọt an toàn, bền vững, ứng dụng công nghệ cao và nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn đến năm 2030.
Hợp tác xã Xuân Tiến đã tạo bước ngoặt lớn khi chuyển dịch dứt khoát từ tập quán canh tác lạm dụng phân bón hóa học sang quy trình sản xuất theo hướng hữu cơ kết hợp tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt VietGAP.
Ban điều hành Hợp tác xã đã định hướng thành viên chủ động ngừng việc mở rộng tự phát diện tích đất canh tác để tập trung toàn lực vào chất lượng, độ an toàn vệ sinh thực phẩm và củng cố giá trị sinh thái của sản phẩm.
Toàn bộ 60ha xoài tròn của Hợp tác xã được quản lý thống nhất trong vùng chỉ dẫn địa lý "Xoài tròn Yên Châu," tạo nền tảng pháp lý vững chắc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
Quy trình kỹ thuật được kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt qua từng công đoạn. Nguồn dinh dưỡng cung cấp cho cây trồng chủ yếu dựa vào phân chuồng ủ hoai mục bằng chế phẩm vi sinh và phân bón hữu cơ sinh học, hạn chế tối đa việc sử dụng phân vô cơ nhằm duy trì độ phì nhiêu tự nhiên của đất.
Công tác phòng trừ sinh vật gây hại chuyển dịch hẳn sang các biện pháp sinh học: nông dân áp dụng kỹ thuật bẫy bả ruồi đục quả chuyên dụng kết hợp đốn tỉa cành thông thoáng đầu vụ để cắt đứt nguồn bệnh.
Khi quả xoài non đạt trọng lượng khoảng 100g, các hộ thành viên triển khai đồng loạt việc bao trái bằng túi chuyên dụng nhằm bảo vệ quả khỏi côn trùng chích hút, chống rám nắng và loại trừ hoàn toàn việc phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học trong giai đoạn phát triển cận thu hoạch. Mọi biện pháp kỹ thuật từ tưới tiêu, bón phân đến thu hoạch đều được các hộ cập nhật trung thực vào hệ thống nhật ký sản xuất.
Nhiệm vụ hàng đầu là bảo tồn và trẻ hóa hệ thống cây cổ thụ thông qua các biện pháp lâm sinh học thích ứng.
Chiến lược tái thiết thổ nhưỡng đất đồi dốc dựa trên nguyên nuôi dưỡng thảm thực vật bản địa. Toàn bộ 100% diện tích của hợp tác xã tuyệt đối không sử dụng thuốc trừ cỏ hóa học. Thay vào đó, nông dân duy trì thảm cỏ tự nhiên xen kẽ các giống cỏ họ đậu nhằm tạo lớp đệm sinh học chống xói mòn cơ học, giảm bốc thoát hơi nước trong mùa khô hanh kéo dài.
Công tác quản lý dịch hại theo hướng sinh học và rào cản cơ học được thực hiện đồng bộ nhằm loại bỏ hoàn toàn thuốc bảo vệ thực vật hóa học tổng hợp ra khỏi quy trình canh tác.
Trong giai đoạn cây xoài tròn phân hóa mầm hoa và trổ bông (từ tháng 1 đến tháng 3), bọ trĩ và nấm thán thư là hai đối tượng gây hại nguy hiểm nhất.
Hợp tác xã chỉ đạo sử dụng chế phẩm vi sinh, dịch chiết thảo mộc từ tỏi, ớt, gừng và dung dịch Bo sinh học để xua đuổi dịch hại, vừa bảo vệ chùm hoa non vừa không gây tổn hại đến các đàn ong tự nhiên làm nhiệm vụ thụ phấn.
Khi quả non đạt kích cỡ bằng ngón chân cái, biện pháp kỹ thuật then chốt mang tính đột phá là tiến hành bao 100% quả xoài bằng túi giấy chuyên dụng hai lớp. Chiếc túi này hoạt động như một lớp áo giáp cơ học ngăn chặn hoàn toàn ruồi đục quả đẻ trứng, đồng thời hạn chế tối đa hiện tượng nám cháy vỏ do tác động của gió Tây Nam khô nóng.
Kết hợp với đó, hợp tác xã duy trì hệ sinh thái bẫy bả dẫn dụ ruồi vàng sinh học bằng hoạt chất Methyl Eugenol đặt xung quanh ranh giới các lô vườn đồi, giúp khống chế mật độ ruồi trưởng thành mà không làm phát tán hóa chất độc hại vào khu vực trồng trọt.
Khi cỏ phát triển cao trên 30cm, xã viên tiến hành cắt cỏ bằng máy cắt cầm tay và rải trực tiếp xác cỏ xung quanh bồn gốc cây, biến sinh khối này thành lớp mùn hữu cơ tự nhiên giàu dinh dưỡng. Nguồn dinh dưỡng bổ sung cho cây xoài được giải quyết bằng việc tận dụng triệt để chất thải chăn nuôi gia súc của các hộ dân vùng cao, phối hợp với phế phẩm ngô, sắn ủ hoai mục bằng nấm đối kháng Trichoderma và men vi sinh bản địa.
Mỗi gốc xoài cổ thụ được bón định kỳ từ 40kg đến 60kg phân ủ vi sinh vào rãnh tròn theo mép tán lá, giúp đất giữ được độ xốp tơi, kích thích rễ tơ phát triển mạnh mẽ và khôi phục hoạt động của giun đất cùng hệ vi sinh có ích.

Xoài Yên Châu. (Nguồn: Vietnam+)
Quản trị chất lượng chuỗi sản xuất gắn với số hóa và minh bạch hóa thông tin là nền tảng cốt lõi của hợp tác xã. Toàn bộ quy trình từ khâu ủ phân, bón gốc, cắt tỉa cành, sử dụng chế phẩm sinh học đến thời điểm bao quả đều được từng hộ thành viên ghi chép tỉ mỉ vào sổ nhật ký sản xuất.
Ban kiểm soát nội bộ của hợp tác xã thường xuyên kiểm tra chéo thực địa giữa các tổ đổi công, kiên quyết loại bỏ các hộ không tuân thủ nghiêm ngặt quy định canh tác hữu cơ.
Nhờ tính kỷ luật cao và sự đồng thuận tuyệt đối của xã viên, toàn bộ 60ha xoài của hợp tác xã đã được cấp mã số vùng trồng phục vụ giám sát và được Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sơn La cấp quyền khai thác Chỉ dẫn địa lý Yên Châu.
Mọi sản phẩm xuất bán đều được dán tem điện tử truy xuất nguồn gốc qua mã QR, giúp khách hàng nắm bắt đầy đủ thông tin về vùng trồng, ngày thu hái và quy chuẩn canh tác an toàn.
Các thông tin này được tích hợp vào mã QR dán trên bao bì sản phẩm và kết nối trực tiếp với cổng thông tin Sàn giao dịch và truy xuất nguồn gốc nông sản an toàn tỉnh Sơn La (Sannongsansonla.vn).
Nhờ giải pháp này, khách hàng và các đối tác thu mua quốc tế có thể quét mã để tra cứu toàn bộ xuất xứ nông sản, quy chuẩn canh tác và pháp nhân sản xuất, từ đó triệt tiêu nguy cơ gian lận thương mại và củng cố vững chắc niềm tin của thị trường.
XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO NHỜ GIỮ VỮNG CHỮ TÍN
Chiến lược thương mại hóa của Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến được định hình dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa bán quả tươi chất lượng cao và phát triển chuỗi giá trị chế biến sâu nhằm giảm tải áp lực mùa vụ.
Đặc thù sinh học của xoài tròn Yên Châu là thời gian chín rộ tập trung trong khoảng thời gian ngắn từ tháng 5 đến tháng 6 hàng năm, tiềm ẩn nguy cơ ùn ứ sản lượng và ép giá nếu chỉ phụ thuộc duy nhất vào thị trường quả tươi.

Xoài Yên Châu. (Nguồn: Vietnam+)
Hợp tác xã đã chủ động nghiên cứu và vận hành xưởng sơ chế, chế biến sản phẩm "Xoài sấy dẻo" ứng dụng công nghệ sấy chân không và sấy đối lưu tiên tiến. Dây chuyền sấy này tách nước ở mức nhiệt độ thấp thích hợp, giúp giữ nguyên vẹn các vitamin, vi lượng, độ dẻo tự nhiên cùng hương vị ngọt đậm đà của xoài tròn bản địa mà không cần bổ sung đường hóa học hay chất bảo quản phụ gia.
Năm 2019 -2020, sản phẩm xoài sấy dẻo của Hợp tác xã Xuân Tiến đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La công nhận đạt tiêu chuẩn sản phẩm OCOP 3 sao. Đây là bước tiến quan trọng giúp nông sản vùng cao Yên Châu kéo dài thời gian lưu thông thương mại quanh năm, đa dạng hóa các dòng sản phẩm quà biếu đặc sản và tạo giá trị gia tăng gấp nhiều lần so với bán quả tươi.
Hợp tác xã tổ chức phân loại sản phẩm chặt chẽ thành ba cấp (loại 1, loại 2 và loại 3) dựa trên các tiêu chí về đường kính, trọng lượng, màu sắc vỏ và độ ngọt.
Sản phẩm xoài tròn hữu cơ loại 1 của Hợp tác xã không chỉ xuất bán cho các thương lái truyền thống mà đã thâm nhập ổn định vào hệ thống siêu thị lớn tại Hà Nội, các chuỗi cửa hàng thực phẩm an toàn tại các tỉnh phía Bắc và phân phối qua sàn thương mại điện tử.
Đơn vị cũng chủ động tham gia các chương trình xúc tiến thương mại nông nghiệp lớn như Ngày hội xoài Yên Châu, Ngày hội Du lịch Văn hóa Sơn La tại Mộc Châu, tiêu thụ hàng chục tấn nông sản tươi chỉ trong các kỳ hội chợ ngắn ngày.
Hợp tác xã đang phối hợp với các doanh nghiệp thương mại nông sản hoàn thiện hồ sơ kiểm nghiệm dư lượng bảo vệ thực vật và gửi mẫu chào hàng sang các thị trường yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật cao như Nhật Bản.
Định hướng đầu tư sản xuất nông nghiệp an toàn gắn liền với chữ tín của Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến đã đem lại hiệu quả tài chính bền vững cho bộ máy hợp tác xã cũng như các nông hộ thành viên.

Xoài Yên Châu. (Nguồn: Vietnam+)
Theo thông tin từ Báo cáo tham luận “Kinh nghiệm phát triển nông nghiệp sinh thái của Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến, xã Thuận Châu, tỉnh Sơn La” của ông Quàng Văn Xuân, Giám đốc Hợp tác xã Xuân Tiến, Về quy mô sản lượng, năng lực cung ứng của Hợp tác xã đạt trung bình khoảng 300 tấn xoài tròn mỗi năm.
Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác sạch và giữ vững uy tín thương hiệu, giá bán xoài tròn của Hợp tác xã luôn duy trì ổn định ở mức 20.000 đến 30.000 đồng/kg, cao hơn từ 3.000 đến 5.000 đồng/kg so với mặt bằng giá xoài canh tác tự do ngoài hợp tác xã.
Lợi nhuận ròng sau khi khấu trừ chi phí vật tư, bao bì và nhân công thu hái của Hợp tác xã đạt gần 500 triệu đồng trong năm 2025 riêng đối với dòng sản phẩm xoài tròn.
Ở cấp độ kinh tế nông hộ, sự liên kết sản xuất này đã tạo động lực xóa đói giảm nghèo và làm giàu rõ rệt cho các hộ dân tham gia chuỗi.
Điển hình như hộ ông Hoàng Văn Phủ, với 2ha xoài tròn canh tác theo hướng hữu cơ, mỗi năm thu hoạch 20 tấn quả, thu về nguồn lãi ròng ổn định từ 60 đến 70 triệu đồng.


Xoài Yên Châu. (Nguồn: Vietnam+)
Ở quy mô trang trại lớn hơn, hộ ông Quàng Văn Bun với 4 ha xoài tròn và xoài ghép đạt sản lượng dự kiến hơn 40 tấn mỗi năm, riêng đợt bán xoài chọn lọc đầu vụ đã mang lại doanh thu gần 300 triệu đồng.
Các mô hình trang trại chuyển đổi cây ăn quả trên đất dốc của các thành viên sáng lập như Giám đốc Quàng Văn Xuân đã chứng minh tính khả thi của việc khai thác triệt để tiềm năng đất đồi để đem lại nguồn thu tiền tỷ.
Hợp tác xã khẳng định vị thế là đòn bẩy kinh tế quan trọng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Hoạt động trên địa bàn xã vùng III có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn,
Hợp tác xã Xuân Tiến đã thụ hưởng và triển khai có hiệu quả các cấu phần hỗ trợ từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 (Chương trình MTQG 1719).
Thông qua nguồn lực chương trình, đơn vị được đầu tư hệ thống kho bảo quản sản phẩm, cử các thành viên nòng cốt tham gia tập huấn kỹ năng quản trị kinh doanh hợp tác xã và phương thức tiếp thị số trên các sàn giao dịch điện tử.
Đồng thời, Hợp tác xã giải quyết việc làm thường xuyên cho 10 đến 15 lao động bản địa là người dân tộc Thái với mức thu nhập ổn định từ 5 đến 6 triệu đồng/tháng.
Quy mô tổ chức của Hợp tác xã Xuân Tiến ghi nhận sự tăng trưởng ổn định qua từng thời kỳ. Từ quy mô khởi điểm gồm 30 thành viên tại thời điểm thành lập, đơn vị đã phát triển lên 38 thành viên chính thức, đồng thời thiết lập mối liên kết sản xuất chặt chẽ theo cấu trúc hai tầng với 20 hộ thành viên nòng cốt và 18 hộ dân vệ tinh tại địa phương.
Cơ chế quản trị này giúp Hợp tác xã duy trì khả năng kiểm soát nghiêm ngặt các quy chuẩn kỹ thuật thông qua các hộ thành viên nòng cốt, đồng thời tích hợp được nguồn lực đất đai và lao động bản địa của các hộ liên kết mà không tạo áp lực quá tải lên chi phí vận hành bộ máy.
CHẤP NHẬN NHỮNG RỦI RO, KHÓ KHĂN, VẤT VẢ ĐỂ THAY ĐỔI TƯ DUY
Dù đã đạt những thành quả nhất định, quá trình phát triển sản xuất của Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến vẫn đang đối mặt với những rào cản nội tại và nguy cơ biến động ngoại cảnh mang tính cấu trúc.
Bên cạnh những khó khăn về đầu ra của những dòng sản phẩm xoài ghép, việc áp dụng canh tác sạch, hữu cơ đồng nghĩa với việc người trồng xoài phải đối mặt với nhiều rủi ro hơn các cách thức canh tác sử dụng thuốc, phân hóa học khác.
Canh tác sinh thái không phải là việc áp đặt kỹ thuật một cách thô bạo mà là quá trình khôi phục cân bằng tự nhiên: giữ cỏ để chống xói mòn và giữ ẩm tầng đất, bón phân ủ vi sinh để phục hồi hệ vi sinh có ích, biến những triền đồi cằn cỗi thành các hệ sinh thái vườn đồi bền vững.
Khi triển khai quy trình canh tác theo hướng hữu cơ nghiêm ngặt, việc hạn chế tối đa hoạt chất hóa học đòi hỏi chi phí nhân công rất lớn để thực hiện bao trái thủ công và kiểm soát bẫy bả sinh học.

Xoài Yên Châu. (Nguồn: Vietnam+)
Chi phí lao động thủ công tăng cao trong điều kiện địa hình chia cắt mạnh là một trở ngại kinh tế thường trực. Canh tác hữu cơ trên đất đồi dốc đòi hỏi khối lượng công việc thủ công rất lớn, từ việc gùi phân chuồng ủ hoai lên các triền đồi cao, cắt cỏ bằng máy cầm tay định kỳ đến thao tác trèo đồi bao bọc từng quả xoài trên tán cây.
Trong khi đó, làn sóng lao động trẻ ở các bản làng chuyển dịch mạnh mẽ về các khu công nghiệp dưới xuôi dẫn đến tình trạng già hóa lực lượng lao động nông nghiệp tại địa phương.
Vào các tuần cao điểm bao trái hoặc thu hoạch rộ trong vòng một tháng của vụ hè, hợp tác xã luôn trong tình trạng thiếu hụt nhân công trầm trọng, đẩy giá thuê nhân công tại chỗ tăng cao và trực tiếp làm giảm biên lợi nhuận của bà con xã viên.
Trong muôn vàn khó khăn ấy, việc xây dựng kỷ luật tập thể nghiêm ngặt dựa trên triết lý "nông nghiệp tử tế" - chuyển đổi từ lối canh tác tự do sang tiêu chuẩn hữu cơ đòi hỏi một cuộc cách mạng sâu sắc trong nhận thức của từng xã viên.
Hợp tác xã xác định năng lực cạnh tranh cốt lõi của nông sản miền núi không nằm ở quy mô sản lượng công nghiệp đại trà mà nằm ở tính độc bản về hương vị, giá trị văn hóa lịch sử và nguồn gene quý hiếm được bảo hộ quốc tế.
Hợp tác xã không thể vận hành hiệu quả nếu các thành viên làm ăn đối phó hoặc lén lút sử dụng hóa chất tổng hợp để kích thích sinh trưởng.
Muốn giữ được thương hiệu, ban quản trị hợp tác xã phải thiết lập cơ chế kiểm soát chéo nội bộ giữa các hộ bản làng, công khai quy chế thưởng phạt, kiên quyết thu hồi quyền khai thác chỉ dẫn địa lý đối với những hộ vi phạm quy trình canh tác an toàn.
Sự minh bạch và tính trung thực trong từng trang nhật ký sản xuất chính là "tấm hộ chiếu" danh giá nhất để nông sản hữu cơ chinh phục niềm tin của các chuỗi phân phối hiện đại./.


(Nguồn: Vietnam+)

