Xử phạt để người vi phạm biết sửa sai

Thay vì một cuộc ẩu đả có thể để lại những hậu quả đáng tiếc, gần 20 thanh thiếu niên ở xã Phú Giáo, TP. Hồ Chí Minh đã có một buổi lao động đặc biệt: quét lá, nhổ cỏ, lau dọn các phần mộ tại nghĩa trang liệt sĩ.

Trước đó, đêm 26/10, nhận được tin báo hai nhóm thanh thiếu niên chuẩn bị đánh nhau, Công an xã Phú Giáo đã kịp thời ngăn chặn, đưa những người liên quan về trụ sở làm việc. Các em trong độ tuổi 13 - 16, một số đã bỏ học, rời gia đình và có biểu hiện bị ảnh hưởng bởi bạn bè xấu.

Sau khi nhắc nhở, phổ biến pháp luật, lực lượng công an tổ chức cho các em đến nghĩa trang liệt sĩ của xã. Tại đây, các em được nghe về sự hy sinh của những thế hệ đi trước trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, bảo vệ Tổ quốc, rồi cùng nhau dọn vệ sinh khuôn viên nghĩa trang.

Ở lứa tuổi 13 - 16, sự bồng bột, hiếu thắng có thể khiến các em hành động thiếu suy nghĩ, trong khi những lời cảnh cáo chưa chắc đủ để giúp các em nhận thức đầy đủ về trách nhiệm của mình. Một buổi dọn vệ sinh nghĩa trang cũng chưa bảo đảm các em sẽ không tái phạm, nhưng trải nghiệm ấy có thể để lại ấn tượng sâu sắc hơn những lời nhắc nhở thông thường. Điều đáng ghi nhận là lực lượng công an đã quan tâm đến việc tác động vào nhận thức của các em, thay vì chỉ dừng ở ngăn chặn nguy cơ trước mắt.

Câu chuyện nhỏ ở Phú Giáo gợi liên tưởng đến một vấn đề đang được đặt ra tại nghị trường: làm thế nào để các chế tài xử lý vi phạm hành chính vừa đủ sức răn đe, vừa phát huy hiệu quả phòng ngừa lâu dài?

Tại các phiên thảo luận tổ về dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi), nhiều đại biểu Quốc hội đánh giá tích cực các quy định về xử lý vi phạm đối với người chưa thành niên, trong đó có những biện pháp thay thế như nhắc nhở, quản lý tại gia đình và giáo dục dựa vào cộng đồng. Cách tiếp cận này chú trọng đặc điểm tâm lý, độ tuổi, hoàn cảnh và khả năng khắc phục sai lầm của người vi phạm, tránh để những vấp váp ban đầu trở thành rào cản đối với tương lai của các em.

Từ yêu cầu bảo vệ người chưa thành niên, vấn đề cần được nhìn nhận rộng hơn trong chính sách xử lý vi phạm hành chính nói chung. Phạt tiền là công cụ răn đe cần thiết, song không phải trong mọi trường hợp đều đủ để giải quyết nguyên nhân dẫn đến vi phạm. Một người có thể chấp hành quyết định xử phạt mà chưa thực sự nhận thức được hậu quả hành vi của mình. Ngược lại, với người có hoàn cảnh khó khăn, nghĩa vụ nộp phạt đôi khi trở thành gánh nặng vượt quá khả năng thực hiện, trong khi mục tiêu phòng ngừa chưa chắc đạt được.

Chính vì vậy, nhiều đại biểu đề nghị nghiên cứu đa dạng hóa hình thức xử lý, phù hợp với tính chất, mức độ vi phạm và điều kiện của từng đối tượng. Chẳng hạn: áp dụng lao động công ích đối với một số vi phạm nhẹ hoặc người có hoàn cảnh khó khăn; nghiên cứu cơ chế trừ điểm giấy phép lái xe nhằm tăng hiệu quả quản lý, phòng ngừa vi phạm trong lĩnh vực giao thông… Việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng cần được thực hiện thường xuyên, thiết thực hơn, từ nhà trường, gia đình đến cơ quan, đoàn thể và cộng đồng dân cư để mỗi người hiểu được trách nhiệm của mình, thấy rõ hậu quả của hành vi sai trái và tự giác chấp hành, thay vì chỉ tuân thủ vì lo ngại bị xử phạt.

Trở lại câu chuyện ở Phú Giáo, việc đưa các em đến dọn vệ sinh, chăm sóc mộ phần ở nghĩa trang liệt sĩ là một hoạt động giáo dục sau khi ngăn chặn vụ việc, không phải hình thức xử phạt lao động công ích được pháp luật quy định. Dẫu vậy, cách làm ấy cho thấy ý nghĩa của việc kết hợp giữa răn đe và thuyết phục, giữa xử lý tình huống trước mắt với quan tâm phòng ngừa từ sớm.

Sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính là cơ hội tiếp tục hoàn thiện hệ thống chế tài theo hướng nghiêm minh, phù hợp và hiệu quả, đồng thời dành sự quan tâm tương xứng cho các biện pháp giáo dục, khắc phục hậu quả và phòng ngừa vi phạm. Xét đến cùng, mục đích chính của xử phạt là hạn chế vi phạm, tái phạm và hình thành ý thức tự giác tuân thủ pháp luật trong xã hội.