Xuân về trên bản Dao Tiền

Người dân thôn Cốc Tém, xã Văn Lang, dán giấy đỏ trước cửa nhà trong dịp Tết.

Vượt qua những cung đường bao quanh bởi đá núi, chúng tôi đến với bản làng của đồng bào dân tộc Dao Tiền ở thôn Cốc Tém, xã Văn Lang. Theo lời giới thiệu của bà con, chúng tôi tìm gặp ông Bàn Triều Vánh, người đã có gần 80 năm gắn bó với mảnh đất này. Ông Bàn Triều Vánh có vóc người dong dỏng, tóc bạc trắng, giọng nói sang sảng, trầm ấm và là thầy cúng có tiếng của đồng bào Dao Tiền địa phương.

Trong căn nhà đơn sơ, ông Bàn Triều Vánh kể lại những phong tục đón Tết từ nhiều đời nay của dân tộc mình. Theo ông, thông thường từ 15 tháng Chạp, các gia đình đã tất bật chuẩn bị: đi lấy củi, bắc nước, dọn dẹp sửa sang lại nhà cửa. Nắng mùa đông hanh hao, nhảy nhót theo chân phụ nữ Dao Tiền lên rừng tìm lá dong; bên hiên nhà, các bà, các mẹ tỉ mỉ thêu nốt những đường cuối cùng trên trang phục, chuẩn bị cho năm mới tươm tất, đẹp xinh.

Đến ngày 25 tháng Chạp, không khí Tết đã thực sự tràn về bản làng. Nhà nhà bắt đầu thay phiên nhau thịt lợn. Những thanh niên khỏe mạnh thành từng tốp nhỏ, chia nhau đi giúp bà con khắp bản.

Lợn sau khi được làm sạch, sẽ chia thành nhiều phần: phần để làm thịt áp chảo, phần để làm lạp sườn, phần ướp muối treo gác bếp... Gia chủ cầu kỳ chế biến mâm cỗ tươm tất, dâng lên bàn thờ tổ tiên, rót chén rượu thơm, báo tổ tiên rằng hôm nay gia đình có thịt mới, mời các cụ cùng chung vui.

Có thịt lợn mới, đồng bào Dao Tiền bắt đầu gói bánh chưng, bánh chuối, bánh giò. Đặc biệt, giò tự bó là món ăn rất riêng của đồng bào nơi đây. Sau khi thịt lợn, những người phụ nữ đảm đang sẽ cắt ra miếng ba chỉ ngon nhất, cắt thật đẹp, ướp kỹ gia vị, cho thêm hành, rau mùi và dùng lá dong gói lại.

Những chiếc giò tròn căng được cho vào nồi luộc kỹ; khi đã chín thì ép bằng cây vầu, sau đó đem treo lên cho mỡ chảy ra hết. Khi ăn, giò có mùi thơm của lá dong, vị ngậy của thịt mới, thanh mát của rau… tất cả hòa quyện tạo nên hương vị đặc biệt của mâm cỗ đoàn viên.

Ngày cuối cùng của năm cũ, không khí xuân mới đã tràn ngập mỗi ngôi nhà. Gia đình nào cũng rộn rã tiếng nói cười, hân hoan chuẩn bị đón Tết. Các cụ ông, cụ bà cắt giấy đỏ thành những phiến nhỏ bằng bàn tay, tỉ mỉ dán trang trí khắp nhà.

Người Dao quan niệm rằng, màu đỏ là màu của may mắn, tài lộc, thịnh vượng. Năm mới Tết đến, con người vui xuân, các đồ vật, con vật cũng đều được đón xuân. Chính vì vậy, trước cửa nhà, bàn thờ, đồ dùng, xe cộ, bồ đựng thóc... đều được dán giấy đỏ trang trí.

Phụ nữ Dao Tiền tỉ mỉ thêu trang phục truyền thống chuẩn bị đón xuân.

Từ ngàn xưa các cụ đã truyền lại rằng: Các đồ vật cả năm làm việc vất vả nên đây cũng là thời gian được nghỉ ngơi, ăn Tết. Vậy nên, chuồng gia súc, gia cầm sẽ được treo thêm một chiếc bánh có hình như bánh chưng: nếu là chuồng gà thì bên trong là thóc, ngô; nếu là chuồng lợn sẽ gói cám; còn chuồng trâu sẽ là bánh chuối...

Nhà cửa sạch đẹp, bàn thờ trang trí hoa đào, bánh kẹo, bánh chưng, bánh chuối, báo với tổ tiên rằng: "Năm mới đã đến, mời tổ tiên về ăn Tết, sum họp cùng con cháu". Đúng thời điểm giao thừa, gia chủ làm một mâm cỗ thật tươm tất với bún ép tay, gà luộc, bánh giò, thịt áp chảo mời tổ tiên mừng năm mới.

Thời khắc năm mới, người trong nhà quây quần bên bếp lửa hồng đượm, nhấp chén chè xanh, rộn rã dành cho nhau lời chúc an lành. Câu chuyện đầu năm nói nhiều về những điều tốt đẹp sắp đến; người già lặng lẽ nghe sương rơi ngoài sân, mong ngóng tiếng gà gáy đầu tiên gọi đất trời thức giấc.

Sáng sớm mùng 1, trong nhà sẽ bày trước bàn thờ một cái bàn nhỏ, bên trên đặt ống hương, một bát nước gừng đường, một con dao và một bó đuốc. Chủ nhà thắp hương, khấn mời tổ tiên về phù hộ, cùng xua đuổi những điều xấu trong năm mới. Sau khi khấn xong, người làm lễ sẽ đốt bó đuốc, ra khỏi nhà và đi về hướng đại lợi nhất trong năm mới. Ngọn đuốc ấm áp xua đi sương mù, dẫn người chủ nhà đến những cành hoa mận trắng muốt để đón lộc về nhà. Nghi lễ đón lộc sáng mùng 1 là một trong những nghi thức thiêng liêng nhất của người Dao Tiền.

Hoa mận sau khi đưa về sẽ chia thành nhiều nhánh nhỏ, dâng lên bàn thờ, cắm trước cửa nhà, cài vào bồ thóc, chuồng gia súc, gia cầm... để tất cả đều có lộc đầu năm. Cuối cùng, gia chủ sẽ báo lại với tổ tiên rằng việc đã xong, cảm ơn tổ tiên đã phù hộ độ trì, mong xuân mới cầu tài lộc, thịnh vượng, thóc đầy bồ, vật nuôi béo khỏe. Bát nước gừng ấm sẽ chia cho mọi người trong nhà, tượng trưng cho việc đón may mắn, ấm áp và xua đuổi đi những điều không vui.

Sau nghi lễ đón lộc, cả nhà sẽ cùng sum họp, quây quần bên mâm cỗ đoàn viên, dành trọn thời gian cho những người thân trong nhà. Sang mùng 2 Tết, các gia đình có điều kiện sẽ chuẩn bị một mâm lễ đơn giản gồm thịt gà và thịt lợn, tổ chức làm lễ cầu tài lộc cho cả năm thuận buồm xuôi gió, phát tài, phát lộc. Theo quan niệm của người Dao, lễ cầu tài lộc chỉ có thể làm trước ngày 15 tháng Giêng; nếu làm muộn hơn sẽ không còn hiệu nghiệm.

Từ mùng 2 Tết trở đi, mọi người sẽ đi chúc Tết bên nội, bên ngoại, giao lưu với anh em bạn bè. Đến mùng 4 Tết, các gia đình sẽ làm lễ hạ bàn, thông báo với tổ tiên rằng đã sang năm mới được 4 ngày, con cháu xin phép tiếp tục đi làm, mong tổ tiên phù hộ cho công việc thuận lợi, phúc lộc đầy nhà, mùa màng bội thu...

Lắng nghe ông Bàn Triều Vánh kể về những phong tục đón Tết của dân tộc mình, chúng tôi cảm nhận được sự gắn bó sâu sắc giữa đồng bào Dao Tiền với tổ tiên, với đất trời. Mỗi nghi lễ, mỗi món ăn, mỗi chi tiết nhỏ trong ngày Tết đều chứa đựng ý nghĩa riêng, thể hiện quan niệm sống hài hòa với thiên nhiên và lòng biết ơn với cội nguồn. Những phong tục đón Tết của đồng bào Dao Tiền đã góp phần tô điểm cho bức tranh văn hóa các dân tộc ở Thái Nguyên thêm đa dạng, đặc sắc.

Bích Phượng