Xuất khẩu cá rô phi vào đà tăng xuất khẩu nhưng năng suất nuôi chưa theo kịp

Cá rô phi tăng trưởng xuất khẩu ấn tượng. Ảnh: DH

Xuất khẩu có “đường đi” như cá tra 26 năm trước

Để hiểu rõ hơn, ngược thời gian về những năm 2000, tức cách đây khoảng 26 năm, ngành cá tra khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) từ những “bước đi đầu” đã nhanh chóng trở thành loại thủy sản chủ lực, đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu của ngành nông nghiệp.

Số liệu thống kê của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho thấy năm 1998, sản lượng cá tra Việt Nam xuất khẩu vào Mỹ đạt khoảng 260 tấn, đã nhanh chóng nhảy vọt lên 3.000 rồi 8.000 tấn vào năm 2000 và 2001.

Tăng trưởng xuất khẩu cá tra (bao gồm cá basa) Việt Nam vào Mỹ trong giai đoạn này dẫn đến hệ quả sản phẩm cá nheo Mỹ (loại cá da trơn bản địa) bán ra bị sụt giảm, từ 446 triệu đô la Mỹ năm 2000 xuống còn 385 triệu đô la năm 2001.

Cá tra tăng hiện diện tại thị trường Mỹ đã dẫn đến việc quốc gia này khởi xướng điều tra chống bán phá giá vào năm 2002 và áp thuế năm 2003. Tuy nhiên, sự cố này vô tình tạo tiếng vang cho cá tra Việt Nam khi nhiều thị trường khác biết đến và quan tâm nhiều hơn.

Số liệu từ VASEP, cho thấy giai đoạn 1997-2001, kim ngạch xuất khẩu cá tra Việt Nam chỉ hơn 25 triệu đô la, thì 5 năm tiếp theo (2002-2006) đã gần 1,5 tỉ đô la và đạt tổng giá trị 7 tỉ đô la trong giai đoạn 2007-2011. Hiện nay, xuất khẩu cá tra Việt Nam đạt trên dưới 2 tỉ đô la mỗi năm, tương ứng với diện tích nuôi và sản lượng nguyên liệu cung cấp hàng năm hơn 5.000 héc ta và trên dưới 1,7 triệu tấn.

Từ ngành cá tra, nhìn sang cá rô phi, loại thủy sản này của Việt Nam có đường đi về mặt xuất khẩu khá tương đồng ở giai đoạn đầu khi kim ngạch xuất khẩu cũng tăng trưởng mạnh.

Cụ thể, năm ngoái, xuất khẩu cá rô phi Việt Nam đạt 99 triệu đô la, tăng 141% so với năm 2024. Bước sang năm 2026, hai tháng đầu năm, cá rô phi đạt kim ngạch xuất khẩu 23 triệu đô la, tăng 242% so với cùng kỳ. Đây là mức tăng trưởng ấn tượng đối với loại thủy sản mới ở giai đoạn đầu xuất khẩu.

Hiệu quả nuôi vẫn là thách thức không nhỏ. Ảnh: DH

Nền tảng nuôi có nhưng lợi nhuận là thách thức

Trước tiên, phải khẳng định nền tảng để phát triển nuôi cá rô phi ở Việt Nam nói chung, nhất là tại khu vực ĐBSCL đang sẵn có.

Trao đổi với KTSG Online, ông Nguyễn Hữu Dũng, Tổng thư ký Hội Thủy sản Việt Nam, cho rằng ngoài tôm và cá tra, cá rô phi có thể trở thành loại thủy sản chủ lực thứ ba của ĐBSCL trong thời gian tới.

Cơ sở cho nhận định này, thứ nhất, công nghệ phát triển giống đơn tính đã giúp tạo nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến đa dạng sản phẩm, bao gồm phi lê, có hàm lượng dinh dưỡng cao và được thị trường nhập khẩu ưa chuộng. “Đó là lý do vì sao Mỹ nhập cá rô phi khá nhiều”, ông nói.

Thứ hai, công nghệ chế biến thức ăn dành cho cá rô phi đã sẵn sàng, trong đó, nhiều dòng sản phẩm giúp cá tăng trọng nhanh, cải thiện rõ rệt hệ số chuyển hóa thức ăn so với trước đây.

Thứ ba, hệ sinh thái đồng ruộng với nhiều ao hồ là nền tảng rất tốt để phát triển nuôi cá rô phi quy mô lớn. “Muốn trở thành hàng hóa phải sản xuất quy mô lớn”, ông nói và dẫn chứng cá tra hiện đạt sản lượng nguyên liệu trên dưới 1,7 triệu tấn mỗi năm.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Hoàng Phẩm, Giám đốc kinh doanh Công ty cổ phần chế biến thủy sản Tài Kim Anh, cho rằng công nghệ nuôi cá rô phi ở Việt Nam hiện không thua kém Trung Quốc- quốc gia sản xuất cá rô phi lớn nhất thế giới hiện nay. “Mấy năm trước còn thua Trung Quốc nhưng giờ Việt Nam đã có giống cá rô phi đơn tính, kỹ thuật cũng được nâng cấp đáng kể”, ông nói.

Một yếu tố quan trọng khác, theo ông Phẩm, diện tích ao nuôi tôm kém hiệu quả do dịch bệnh tại các địa phương ven biển ĐBSCL là điều kiện có thể chuyển đổi sang nuôi cá rô phi. “Ao nuôi tôm không hiệu quả có thể chuyển đổi sang nuôi cá rô phi rất tốt”, ông nói.

Đánh giá của VASEP, cho thấy với điều kiện nhiệt độ 27-32 độ C cùng diện tích mặt nước khoảnh 3.300 héc ta, ĐBSCL hội tụ đủ điều kiện lý tưởng để nuôi cá rô phi theo chu kỳ ngắn, trong 5-6 tháng đạt trọng lượng 600-800 gram/con.

Nền tảng phát triển nuôi cá rô phi của Việt Nam nói chung và ĐBSCL nói riêng về lý thuyết đã sẵn sàng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa việc phát triển, có nền tảng là chưa đủ.

Trao đổi với KTSG Online, ông Phạm Bảo Quốc, Phó giám đốc Công ty cổ phần thủy sản Nha Trang (NTSF), cho biết cá rô phi không phải là loại thủy sản mới nhưng mức độ quan tâm sản xuất của các nhà máy tại ĐBSCL chưa cao như cá tra.

Lý do là muốn sản xuất để xuất khẩu bắt buộc phải có vùng nuôi đảm bảo yêu cầu. “Tuy nhiên, giữa nuôi cá rô phi và cá da trơn thì hiệu quả của cá rô phi không bằng”, ông nói, đồng thời dẫn chứng cùng một đơn vị diện tích, nếu cá da trơn thu hoạch được 100 tấn nguyên liệu thì cá rô phi chỉ đạt 20-30 tấn.

Khoảng cách sản lượng này đồng nghĩa hiệu quả kinh tế mang lại cho người nuôi cũng có sự chênh lệch, thành trở ngại không nhỏ trong việc phát triển vùng nuôi cá rô phi.

Trong khi đó, ông Phẩm của Tài Kim Anh, cho rằng khó khăn lớn nhất của ngành cá rô phi nằm ở hiệu quả lợi nhuận. “Giá đầu ra thấp, người nuôi không hiệu quả nên trong tháng 1 và 2-2026, một số nông dân đã ngưng nuôi. Đây là trở ngại lớn nhất”, ông nói.

Theo ông, ngành cá rô phi Việt Nam còn chịu sức ép cạnh tranh rất lớn từ Trung Quốc. “Năm ngoái, nông dân Trung Quốc thua lỗ nên giảm nuôi, tạo cơ hội cho Việt Nam. Tuy nhiên, nếu họ nuôi trở lại, chúng ta sẽ phải cạnh tranh rất lớn”, ông cảnh báo.

Một thách thức khác, vị giám đốc kinh doanh của Tài Kim Anh, chỉ ra đó là sự gia tăng hiện diện cá rô phi Việt Nam tại thị trường Mexico từ năm ngoái đến đầu năm 2026. Điều này dẫn đến việc người nuôi tại đây khiếu nại và phản đối nhập khẩu.

Ông Quốc cũng thừa nhận, do hiệu quả nuôi thấp nên xu hướng chuyển đổi từ ao nuôi tôm sang nuôi cá rô phi gần đây đã chững lại. Do đó, chưa đảm bảo phát triển nếu so với tốc độ của cá da trơn (cá tra).

Từ thực trạng nêu trên, rõ ràng nếu không giải được bài toán lợi nhuận ở khu vực người nuôi, cá rô phi khó có thể phát triển thành ngành hàng chủ lực như cá tra, dù điều kiện nuôi đã sẵn sàng.