Xuất khẩu gạo: Tìm thêm dư địa giữa nhiều sức ép

Trong bối cảnh mới, nâng cao chất lượng được xem là giải pháp quan trọng để Việt Nam khẳng định vị trí quan trọng trên bản đồ xuất khẩu gạo thế giới. Ảnh: TTXVN

Mở thêm dư địa từ chính sách

Nghị định số 365/2026/NĐ-CP về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo chính thức có hiệu lực từ ngày 01/10/2026, thay thế Nghị định số 107/2018/NĐ-CP và Nghị định số 01/2025/NĐ-CP. Điểm đáng chú ý là điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo được cắt giảm từ 3 xuống còn 2 điều kiện.

Theo quy định mới, thương nhân muốn kinh doanh xuất khẩu gạo cần có ít nhất một kho chuyên dùng chứa thóc, gạo và một cơ sở xay xát đáp ứng các quy định về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Hai cơ sở này có thể thuộc sở hữu của doanh nghiệp hoặc được thuê, với điều kiện có hợp đồng bằng văn bản và thời hạn phù hợp với Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo.

Việc cắt giảm một điều kiện so với khung pháp lý trước đây được xem là bước nới đáng chú ý, nhất là với các doanh nghiệp đang có nhu cầu tham gia thị trường. Đồng thời, việc cho phép thuê kho và cơ sở xay xát thay vì buộc phải tự đầu tư, sở hữu toàn bộ hạ tầng cũng giúp giảm áp lực vốn ban đầu, qua đó mở rộng khả năng tham gia thị trường cho doanh nghiệp.

Không chỉ nới điều kiện chung, Nghị định số 365/2026/NĐ-CP còn dành cơ chế thuận lợi hơn cho nhóm gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng. Thương nhân xuất khẩu các sản phẩm này không phải đáp ứng điều kiện về kho chuyên dùng và cơ sở xay xát để được cấp Giấy chứng nhận; đồng thời được miễn yêu cầu dự trữ lưu thông và chế độ báo cáo định kỳ như đối với nhóm gạo thông thường.

Những thay đổi này có thể mở rộng thêm số lượng doanh nghiệp tham gia thị trường, nhưng quan trọng hơn là tạo dư địa để ngành gạo chuyển từ câu chuyện “có đủ điều kiện để xuất khẩu” sang “xuất khẩu sản phẩm nào, vào thị trường nào và tạo ra giá trị bao nhiêu”.

Thị trường lớn không còn dễ tính

Dư địa chính sách được mở ra trong bối cảnh xuất khẩu gạo đang chịu sức ép cả về lượng và giá trị. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 6,4 triệu tấn gạo, đạt 3,11 tỷ USD, giảm lần lượt 6,1% về lượng và 10,9% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 484,8 USD/tấn, giảm 5,1%.

Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 40,9% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Trung Quốc đứng thứ hai với 17,4%, tiếp đến là Ghana với 12,7%. Tuy nhiên, thị trường lớn nhất cũng đang cho thấy những tín hiệu không còn thuận lợi như trước. Trong 9 tháng, giá trị xuất khẩu gạo sang Philippines giảm 16,8%, tại Ghana giảm 1,1% so với cùng kỳ năm trước.

Với tỷ trọng hơn 40% trong cơ cấu xuất khẩu, Philippines vẫn có vai trò quyết định đối với kết quả chung của gạo Việt Nam. Trong năm 2026, nhu cầu nhập khẩu gạo của Philippines nhiều lần có sự điều chỉnh. Sau giai đoạn dự kiến giảm lượng nhập khẩu, thị trường này có dấu hiệu phục hồi và tiếp tục nhập khẩu để tăng dự trữ. Tuy nhiên, việc Bộ Nông nghiệp Philippines khởi xướng điều tra sơ bộ biện pháp tự vệ đối với gạo nhập khẩu đang tạo thêm một yếu tố cần theo dõi đối với các nước cung ứng, trong đó có Việt Nam.

Trong khi đó, giá xuất khẩu cũng đang chịu tác động từ tương quan cung - cầu trên thị trường quốc tế. Trong phiên 01/10, gạo 5% tấm của Việt Nam được chào bán ở mức 420 - 430 USD/tấn, giảm so với mức 430 USD/tấn của một tuần trước đó.

Trên thị trường thế giới, nguồn cung dồi dào tiếp tục tạo áp lực lên mặt bằng giá. Ấn Độ đã xuất khẩu khoảng 12,27 triệu tấn gạo trong nửa đầu năm 2026, tăng 5% so với cùng kỳ. Nguồn cung lớn từ Ấn Độ gây sức ép đáng kể lên giá gạo thế giới, đặc biệt tại các thị trường châu Á và châu Phi. Trong cuộc cạnh tranh này, gạo Việt Nam không chỉ phải cạnh tranh với Ấn Độ mà còn chịu sức ép từ Thái Lan, Pakistan và một số nguồn cung khác. Khi giá trở thành yếu tố cạnh tranh rõ nét hơn, lợi thế về sản lượng không còn đủ để bảo đảm tăng trưởng xuất khẩu.

Từ giữ thị trường đến tìm phân khúc mới

Những diễn biến trên cho thấy, xuất khẩu gạo cần giảm dần sự phụ thuộc vào một vài thị trường lớn, đồng thời mở rộng sang những thị trường có khả năng tạo giá trị cao hơn.

Trung Quốc là một ví dụ đáng chú ý. Trong 8 tháng năm 2026, giá trị xuất khẩu gạo của Việt Nam sang thị trường này tăng 92,2% so với cùng kỳ. Ghana tiếp tục là thị trường quan trọng tại châu Phi, chiếm khoảng 11% tổng lượng xuất khẩu. Năm 2025, xuất khẩu gạo sang Ghana tăng 21,3%, trong khi xuất khẩu sang Bờ Biển Ngà tăng 67,5%. Bangladesh cũng ghi nhận mức tăng mạnh.

Những con số này cho thấy dư địa thị trường vẫn còn, nhưng không phân bổ đồng đều. Cơ hội nằm ở những thị trường có nhu cầu khác nhau và đòi hỏi doanh nghiệp phải linh hoạt hơn về chủng loại, chất lượng, quy cách đóng gói cũng như tiêu chuẩn sản phẩm.

Cùng với việc mở rộng thị trường, gạo Việt Nam đang từng bước tiếp cận những phân khúc có yêu cầu cao hơn về chất lượng. Tháng 8/2026, Gạo ST25 đã có mặt trên hệ thống bán lẻ tại Đức, trong khi một số lô “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đã được xuất khẩu sang Nhật Bản - các thị trường được đánh giá là khó tính.

Đây là hướng đi có ý nghĩa trong bối cảnh giá gạo thông thường chịu sức ép từ nguồn cung toàn cầu. Nhưng để đi xa hơn, doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu từ giống, vùng trồng, quy trình canh tác đến an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ổn định.

Đặc biệt, việc triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang tạo ra một hướng sản xuất gắn với chất lượng và tiêu chí môi trường. Trong bối cảnh mới, nâng cao chất lượng được xem là giải pháp quan trọng để Việt Nam mở rộng thị trường, khẳng định vị trí quan trọng trên bản đồ xuất khẩu gạo thế giới./.