Xuất khẩu nông sản tăng tốc về đích

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng lượng hàng xuất khẩu, mà phải chuyển mạnh sang nâng chất lượng, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, đa dạng hóa thị trường và tổ chức lại chuỗi giá trị theo tín hiệu thị trường.

Những điểm sáng trong bức tranh xuất khẩu

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng, tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản 9 tháng năm 2026, ước đạt 56,3 tỷ USD, hoàn thành khoảng 75,9% mục tiêu năm; riêng tháng 9 ước đạt 6,51 tỷ USD, tăng 5,7%.

Nhóm nông sản đạt khoảng 29,28 tỷ USD; lâm sản 14,41 tỷ USD; thủy sản 9,17 tỷ USD; sản phẩm chăn nuôi 564,4 triệu USD.

Đáng chú ý, thủy sản tăng 12,3%, còn sản phẩm chăn nuôi dù quy mô xuất khẩu chưa lớn nhưng tăng tới 24,6%. Rau quả tiếp tục là một trong những động lực tăng trưởng nổi bật. Kim ngạch xuất khẩu 9 tháng ước đạt 7,35 tỷ USD, tăng 19,9%.

Riêng sầu riêng, đến hết tháng 8 đạt khoảng 2,27 tỷ USD, tăng 47,8%, đóng góp đáng kể vào mức tăng của toàn nhóm.

Thủy sản cũng duy trì đà tăng khá, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 9,17 tỷ USD, tăng 12,3%.

Đây là những tín hiệu tích cực trong bối cảnh ngành thủy sản vẫn phải đối mặt với nhiều sức ép về chi phí nguyên liệu, logistics, yêu cầu chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) cũng như các biện pháp phòng vệ thương mại tại thị trường nhập khẩu…

Xuất khẩu rau quả tăng trưởng mạnh. Ảnh: PV

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng là sự phân hóa ngày càng rõ giữa các ngành hàng. Cà phê là một ví dụ. 9 tháng năm 2026 lượng xuất khẩu tăng 15,4%, đạt khoảng 1,44 triệu tấn, nhưng kim ngạch lại giảm 7,3%, còn 6,54 tỷ USD do giá xuất khẩu bình quân giảm tới 19,7%.

Gạo cũng chịu sức ép khi lượng xuất khẩu giảm 6,1%, còn khoảng 6,4 triệu tấn; kim ngạch giảm 10,9%, xuống khoảng 3,11 tỷ USD. Giá xuất khẩu bình quân giảm 5,1%, còn khoảng 485 USD/tấn.

Những diễn biến này cho thấy, tăng sản lượng chưa đồng nghĩa với tăng giá trị xuất khẩu. Đây cũng là vấn đề đặt ra cho quá trình tái cơ cấu ngành hàng trong thời gian tới.

Tuy nhiên gạo cũng chịu sức ép khi lượng xuất khẩu giảm 6,1%. Ảnh: PV

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, một trong những yếu tố giúp kim ngạch xuất khẩu duy trì ở mức cao trong những tháng gần đây là sầu riêng Việt Nam bước vào chính vụ, trong khi nhu cầu từ Trung Quốc và nhiều thị trường khác vẫn tích cực.

Đặc biệt, vào một số thời điểm, nguồn cung sầu riêng từ các quốc gia cạnh tranh như Thái Lan và Malaysia giảm, tạo thêm cơ hội cho hàng Việt Nam gia tăng hiện diện tại thị trường Trung Quốc…

Nước rút không chỉ chạy theo sản lượng

Để đạt mục tiêu 74,212 tỷ USD trong năm 2026, ba tháng cuối năm ngành nông nghiệp cần xuất khẩu thêm khoảng 17,91 tỷ USD, tương đương bình quân 5,97 tỷ USD mỗi tháng.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trên cơ sở kết quả 9 tháng và diễn biến thị trường, kim ngạch xuất khẩu cả năm có khả năng đạt hoặc vượt mục tiêu. Gỗ và sản phẩm gỗ, thủy sản, rau quả, cao su và sản phẩm chăn nuôi được đánh giá có khả năng đạt hoặc vượt kế hoạch; trong khi cà phê, hạt điều, sắn và chè vẫn chịu nhiều sức ép.

Kim ngạch xuất khẩu cả năm có khả năng đạt hoặc vượt mục tiêu. Ảnh: PV

Thực tế cũng cho thấy liên kết giữa sản xuất, chế biến và xuất khẩu chưa thật chặt chẽ. Nhiều vùng nguyên liệu chưa gắn ổn định với doanh nghiệp theo hợp đồng và đơn hàng; dữ liệu vùng trồng, vùng nuôi, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc chưa đồng bộ.

Sản xuất nhỏ lẻ tiếp tục là điểm nghẽn khi thị trường ngày càng chuyển mạnh sang yêu cầu chuẩn hóa toàn bộ chuỗi. Vì vậy, trong những tháng cuối năm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định trước hết phải giữ vững các nhóm hàng đang tạo nền cho xuất khẩu, nhất là gỗ và sản phẩm gỗ, thủy sản; đồng thời khai thác thêm động lực từ rau quả, đặc biệt là sầu riêng.

Theo đó, đối với rau quả, kiểm soát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc tiếp tục là yêu cầu then chốt. Riêng sầu riêng, bên cạnh thị trường Trung Quốc, việc tăng tỷ trọng sản phẩm đông lạnh, puree, sấy và các sản phẩm chế biến được đặt ra nhằm giảm phụ thuộc vào mùa vụ và xuất khẩu quả tươi.

Với mặt hàng cà phê, định hướng không chỉ là tăng lượng mà chuyển sang nâng giá trị thông qua nâng chất lượng, phân loại, chế biến rang xay, cà phê hòa tan, cà phê đặc sản và xây dựng thương hiệu. Bên cạnh giữ ổn định xuất khẩu, cần tăng tỷ trọng gạo thơm, gạo chất lượng cao và mở rộng thị trường ngoài các thị trường truyền thống.

Cùng với đó, ngành nông nghiệp tiếp tục khai thác tốt hơn các thị trường châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các nước thuộc CPTPP, RCEP; mở rộng dư địa tại Trung Đông, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh đối với những mặt hàng có lợi thế như gạo, cà phê, hồ tiêu, rau quả chế biến, thủy sản và sản phẩm chăn nuôi…

Với mặt hàng cà phê, định hướng không chỉ là tăng lượng mà chuyển sang nâng giá trị thông qua nâng chất lượng, phân loại, chế biến rang xay, cà phê hòa tan. Ảnh: PV

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu phát triển nông, lâm, thủy sản không chỉ nhằm gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà phải gắn với xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, sinh thái, giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững.

Theo định hướng này, mô hình sản xuất cũng cần thay đổi: thay vì sản xuất, cung ứng rồi mới tìm thị trường, cần nghiên cứu thị trường trước để tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát giống và đầu vào, chuẩn hóa sản xuất, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, tổ chức phân phối quốc tế và duy trì, mở rộng thị phần.

Chuỗi giá trị được định hướng tổ chức theo hướng chuyên môn hóa, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ; hợp tác xã là cầu nối với nông dân; Nhà nước đóng vai trò kiến tạo phát triển, hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng…

Xuất khẩu mà phải gắn với xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, sinh thái, giá trị gia tăng cao. Ảnh: PV

Với mục tiêu tăng trưởng GDP toàn ngành 4% và kim ngạch xuất khẩu trên 74 tỷ USD trong năm 2026, chặng đường cuối năm vì thế không chỉ là cuộc chạy đua về kim ngạch. Quan trọng hơn là tạo nền tảng để nông sản Việt Nam đi xa hơn bằng chất lượng, chế biến, thương hiệu và khả năng đáp ứng các chuẩn mực ngày càng cao của thị trường quốc tế.