Xúc tiến đầu tư cao tốc: Khơi thông nguồn lực, mở rộng không gian phát triển

Đây không chỉ là bài toán vốn, mà còn là bài toán tổ chức một thị trường đầu tư hạ tầng dài hạn, trong đó Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp tham gia và các định chế tài chính cùng chia sẻ trách nhiệm.

Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026-2030 do Bộ Xây dựng tổ chức ngày 29-9 tại Hà Nội. Ảnh: Tạ Hải

Mở rộng không gian từ mạng lưới cao tốc

Theo ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ (Bộ Xây dựng), đường bộ cao tốc là trục xương sống của hệ thống giao thông vận tải, có vai trò kết nối các trung tâm kinh tế, vùng động lực, cảng biển, sân bay, cửa khẩu và đô thị lớn. Sau hơn 25 năm đầu tư, cả nước đã hoàn thành khoảng 3.345km cao tốc, vượt mục tiêu 3.000km vào năm 2025. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu 5.000km vào năm 2030, nhu cầu vốn vẫn rất lớn.

Quy hoạch đến năm 2030 xác định mạng lưới cao tốc gồm 46 tuyến, tổng chiều dài khoảng 10.106km. Giai đoạn 2026-2030 dự kiến xây dựng mới 2.829km, mở rộng, hoàn thiện 1.187km hiện hữu, với tổng nhu cầu vốn khoảng 1,269 triệu tỷ đồng. Trong khi nguồn lực đã cân đối và cam kết của nhà đầu tư khoảng 423.000 tỷ đồng, vẫn cần huy động thêm khoảng 846.000 tỷ đồng.

Sau hơn 25 năm đầu tư, cả nước đã hoàn thành khoảng 3.345km cao tốc. Ảnh: VEC

Để thu hút nguồn lực này, Bộ Xây dựng xác định 29 dự án ưu tiên xúc tiến, kêu gọi đầu tư theo phương thức PPP (đối tác công tư), tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 922.812 tỷ đồng. Danh mục tập trung vào các tuyến có vai trò kết nối vùng, hành lang kinh tế, cực tăng trưởng, các đoạn cao tốc cần mở rộng và những dự án có khả năng thu hút nguồn lực ngoài ngân sách.

Danh mục có Vành đai 5 - Vùng Thủ đô dài 225km, quy mô 6 làn xe, tổng mức đầu tư sơ bộ 125.613 tỷ đồng; mở rộng Vành đai 3 TP Hồ Chí Minh từ 4 lên 8 làn, dài 76km, tổng mức đầu tư khoảng 38.000 tỷ đồng; cùng các dự án cao tốc Bắc - Nam phía Tây, hướng tới hình thành những hành lang vận tải mới.

PPP không chỉ là câu chuyện huy động vốn

Từ thực tiễn nhiều năm tham gia PPP, ông Hồ Minh Hoàng, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả cho rằng, khu vực tư nhân có thể trở thành nguồn lực quan trọng để giảm áp lực cho ngân sách, nhưng PPP không nên được hiểu đơn giản là Nhà nước có dự án rồi giao doanh nghiệp tự thu xếp vốn. “Muốn PPP thành công, Nhà nước và doanh nghiệp phải cùng thiết kế được cấu trúc của dự án ngay từ đầu”, ông Hoàng nói.

Một đoạn tuyến cao tốc Bắc - Nam trong giai đoạn thi công. Ảnh: Lê Đức

Theo ông Hồ Minh Hoàng, với các đoạn cao tốc Bắc - Nam phía Đông dự kiến mở rộng, cần phân loại từng đoạn dựa trên dữ liệu lưu lượng và doanh thu thực tế. Đoạn có khả năng tự hoàn vốn có thể huy động tối đa tư nhân; với đoạn lưu lượng thấp hơn, Nhà nước cần tham gia một tỷ lệ phù hợp để bảo đảm tính khả thi. Những dự án mới cũng phải tính đến tác động đối với các dự án BOT, PPP đã đầu tư trước đây, tránh tạo thêm khó khăn cho công trình đang khai thác.

Một yêu cầu khác là không áp dụng một công thức tài chính chung cho mọi dự án. Có dự án Nhà nước không cần góp vốn, có dự án cần hỗ trợ 20%, 30% hoặc thực hiện giải phóng mặt bằng, đầu tư các hạng mục kết nối. Từ đó, Đèo Cả đề xuất cách tiếp cận “PPP++”, mở rộng sự tham gia của nhà thầu, nhà đầu tư tài chính, doanh nghiệp cung cấp vật liệu, thiết bị, công nghệ vào chuỗi giá trị dự án.

Đáng chú ý, ông Hồ Minh Hoàng nhấn mạnh mở rộng cao tốc không đơn thuần là một gói xây lắp mới, bởi phần mở rộng kết nối trực tiếp với công trình đang khai thác, liên quan đến kết cấu, bảo hành, bảo trì, tổ chức giao thông và trách nhiệm chất lượng lâu dài. Vì vậy, quá trình lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu phải gắn với năng lực thực tế và trách nhiệm xuyên suốt vòng đời công trình.

Ở góc độ chính sách, bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Chánh Văn phòng PPP, Cục Quản lý đấu thầu, Bộ Tài chính cho biết, khung pháp lý về PPP ngày càng được hoàn thiện, tạo cơ sở thúc đẩy nguồn lực ngoài ngân sách. Từ khi Luật PPP có hiệu lực đến nay, 30 dự án đã được quyết định chủ trương đầu tư, trong đó 12 dự án ký hợp đồng, với tổng mức đầu tư khoảng 1,3 triệu tỷ đồng. Riêng 24 dự án BOT có tổng mức đầu tư khoảng 390.000 tỷ đồng, vốn Nhà nước tham gia khoảng 103.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, tỷ lệ dự án đã ký hợp đồng mới đạt khoảng 40%; thời gian chuẩn bị, lựa chọn nhà đầu tư và thu xếp tài chính còn dài. Các dự án cũng gặp khó bởi nguồn vốn vay chủ yếu là tín dụng thương mại có thời hạn ngắn, lãi suất cao, trong khi thời gian hoàn vốn dài. Rủi ro doanh thu, giải phóng mặt bằng, vật liệu xây dựng và những tồn tại của một số dự án BOT cũ tiếp tục ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư.

Khơi thông dòng vốn dài hạn

Bài toán vốn vì thế không thể chỉ trông vào ngân hàng. Ông Trần Hoài Nam, Phó Giám đốc Khối Khách hàng doanh nghiệp VietinBank, cho rằng PPP đang là công cụ quan trọng để huy động nguồn lực xã hội, nhưng đặc thù vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài khiến nhiều dự án khó tiếp cận nguồn tín dụng dài hạn. Chỉ tính đến ngày 31-8-2026, dư nợ quy đổi các dự án PPP tại VietinBank đạt 36.215 tỷ đồng tại 26 dự án/khách hàng.

Theo ông Nam, ngân hàng không chỉ cung cấp vốn mà còn tham gia giám sát dòng tiền trong toàn bộ vòng đời dự án, từ giai đoạn xây dựng với các rủi ro về giải phóng mặt bằng, tiến độ, tổng mức đầu tư đến giai đoạn vận hành với lưu lượng, doanh thu, giá phí và khả năng trả nợ. Vì vậy, cần cơ chế chia sẻ rủi ro rõ ràng, ổn định và tầm nhìn dài hạn trong quy hoạch.

Ông Nguyễn Việt Long, Phó Tổng Giám đốc Công ty tư vấn quốc tế Ernst & Young cho rằng, bên cạnh tín dụng ngân hàng cần phát triển mạnh các nguồn vốn dài hạn, nhất là trái phiếu dự án, quỹ đầu tư hạ tầng và các nhà đầu tư tổ chức. Theo số liệu Ernst & Young tổng hợp, trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam mới chiếm khoảng 10-11% GDP, thấp hơn đáng kể so với Hàn Quốc và Malaysia, cho thấy dư địa phát triển còn lớn.

Việc chuẩn bị dự án phải thay đổi ngay từ đầu: không chỉ đáp ứng yêu cầu phê duyệt của cơ quan quản lý mà còn phải đáp ứng yêu cầu thẩm định tín dụng của ngân hàng và định chế tài chính. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế để các quỹ đầu tư, doanh nghiệp bảo hiểm và các nguồn vốn dài hạn tham gia sâu hơn vào thị trường vốn hạ tầng.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh phát biểu bế mạc hội nghị. Ảnh: Tạ Hải

Phát biểu bế mạc hội nghị, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh khẳng định quyết tâm hoàn thành mục tiêu 5.000km cao tốc vào năm 2030, coi đây là nền tảng hạ tầng quan trọng phục vụ mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên. Hội nghị thống nhất danh mục 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư PPP, tổng mức đầu tư khoảng 923.000 tỷ đồng; đồng thời hoàn thiện thể chế theo hướng minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.

Để biến cam kết thành dự án, Bộ trưởng Trần Hồng Minh đề nghị tập trung bốn nhóm nhiệm vụ: tháo gỡ thủ tục, triển khai hiệu quả cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu và đẩy mạnh phân cấp; các địa phương chủ động giải phóng mặt bằng, bảo đảm nguồn vật liệu; các tổ chức tín dụng xây dựng gói tín dụng trung và dài hạn phù hợp với PPP; nhà đầu tư chủ động nghiên cứu hồ sơ, khảo sát thực địa và đề xuất phương án hiệu quả.

Từ mục tiêu 5.000km đến danh mục 29 dự án, hội nghị đã đặt ra một thông điệp rõ: phát triển cao tốc trong giai đoạn mới không chỉ cần thêm tiền, mà cần một cách làm mới. Khi Nhà nước làm tốt vai trò kiến tạo, doanh nghiệp có năng lực và các dòng vốn dài hạn được khơi thông, những tuyến cao tốc sẽ không chỉ nối các địa phương mà còn mở rộng không gian phát triển, tạo thêm động lực tăng trưởng cho nền kinh tế.