Xung đột Mỹ - Iran trước phép thử mới

Lời cảnh báo từ Tehran

Ngay sau lời tuyên bố của Tehran, London lập tức đáp trả rằng sẽ bảo vệ lực lượng và lợi ích của mình bằng mọi biện pháp cần thiết. Cuộc “khẩu chiến” này không đơn thuần là sự đối đầu giữa Iran và Anh, mà phản ánh một thực tế đáng lo ngại: Xung đột Mỹ - Iran đang có xu hướng vượt khỏi khuôn khổ song phương, kéo theo nguy cơ lôi kéo các đồng minh, đối tác và nhiều chủ thể khu vực vào một vòng xoáy an ninh mới.

Trong tuyên bố ngày 23/7, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cáo buộc Mỹ đã thực hiện các đợt xuất kích ném bom vào Iran từ căn cứ không quân Fairford ở Tây Nam nước Anh. IRGC tuyên bố, bất kỳ căn cứ nào được sử dụng để tấn công đều sẽ trở thành mục tiêu chính đáng của Tehran.

Tuyên bố của Iran đối với Anh phản ánh một tính toán chiến lược rộng lớn hơn. Tehran cho rằng, khi Anh cho phép sử dụng căn cứ và hạ tầng quân sự phục vụ các chiến dịch chống Iran, London đã trở thành một phần của hệ thống tác chiến do Mỹ dẫn dắt. Vì vậy, đây có thể được xem là chiến lược răn đe mở rộng của Iran nhằm khiến không chỉ Anh mà các nước đồng minh khác của Mỹ phải cân nhắc kỹ trước khi tham gia các hoạt động chống Iran.

Xét về mặt quân sự, Iran khó có thể đối đầu trực diện với Mỹ và đồng minh. Sức mạnh của Mỹ tại Trung Đông không chỉ nằm ở lực lượng Mỹ mà còn ở mạng lưới căn cứ và đồng minh. Iran hiểu rằng rất khó đánh bại Mỹ về quân sự, nhưng có thể làm tăng chi phí của hệ thống liên minh do Mỹ dẫn dắt. Sau các đợt tấn công leo thang trở lại của Mỹ khi thoả thuận ngừng bắn giữa tháng 6 bị đổ vỡ, Iran phải hứng chịu khá nhiều thiệt hại.

Do đó, Iran lựa chọn cách mở rộng danh sách mục tiêu, tuyên bố sẵn sàng tấn công đồng minh của Mỹ nhằm cảnh báo rằng mọi hành động quân sự tiếp theo sẽ phải trả giá rất đắt. Nói cách khác, cảnh báo đối với Anh nhằm nâng ngưỡng rủi ro đối với bất kỳ quyết định leo thang tấn công nào của Mỹ đối với Iran.

Đốm lửa nhỏ và khu rừng lớn

Lời cảnh báo của Iran cùng phản ứng cứng rắn từ London là tín hiệu cho thấy cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đang có xu hướng vượt khỏi phạm vi song phương để trở thành một cuộc khủng hoảng có khả năng lôi kéo nhiều chủ thể khu vực và ngoài khu vực tham gia.

Có những nguyên nhân khiến cho xung đột Mỹ - Iran có khả năng lan rộng. Thứ nhất, phạm vi của xung đột đang mở rộng từ hai quốc gia sang các mạng lưới đồng minh. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất. Việc Iran tuyên bố mọi quốc gia cho phép Mỹ sử dụng lãnh thổ để tiến hành các hoạt động quân sự đều có thể trở thành “mục tiêu hợp pháp” cho thấy đối tượng răn đe không còn chỉ là Mỹ mà đã mở rộng sang Anh và các đối tác an ninh khác. Khi các đồng minh bị cuốn vào cuộc đối đầu, nguy cơ “quốc tế hóa” xung đột tăng lên đáng kể.

Thứ hai, bản chất của xung đột hiện nay là chiến tranh mạng lưới. Iran không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự quốc gia mà còn có khả năng gây sức ép thông qua các lực lượng và đối tác của Iran trong khu vực. Điều này khiến các điểm nóng có thể xuất hiện đồng thời ở Iraq, Syria, Biển Đỏ, Vịnh Ba Tư hoặc các tuyến hàng hải chiến lược. Xung đột vì vậy có xu hướng lan rộng theo không gian địa lý, một khi Iran thúc đẩy các lực lượng ủng hộ họ hành động.

Thứ ba, nguy cơ tính toán sai lầm đang gia tăng. Trong môi trường căng thẳng cao độ, chỉ một vụ tấn công gây thương vong lớn, hoặc một sự cố đối với tàu thuyền tại eo biển Hormuz, cũng có thể dẫn đến các đòn trả đũa liên tiếp. Khi nhiều quốc gia cùng hiện diện quân sự trong một không gian chiến lược hẹp, khả năng khủng hoảng vượt khỏi tầm kiểm soát luôn hiện hữu.

Tuy nhiên, cũng có những yếu tố quan trọng đang kiềm chế xung đột giữa Mỹ và Iran lan rộng. Các bên liên quan đều không có lợi ích trong việc mở rộng cuộc xung đột hiện nay tại Trung Đông. Cuộc xung đột đang khiến Tổng thống Donald Trump gặp nhiều khó khăn trong nước, trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp đến.

Vì vậy, nhiều khả năng ưu tiên của Mỹ sẽ phải là đạt được thỏa thuận với Iran càng sớm càng tốt, trước khi bầu cử diễn ra. Về phía Iran, mặc dù đe dọa sẽ tấn công căn cứ của Anh, song như trên đã phân tích, mục tiêu của Iran là nhằm răn đe hơn là hướng tới hành động thực sự.

Chiến lược của Tehran vẫn là nâng cao chi phí đối với đối phương thông qua răn đe và phản ứng có kiểm soát, thay vì phát động một cuộc chiến mở rộng mà họ khó có thể giành ưu thế. Các nước khác trong khu vực cũng đều có lợi ích trong việc ngăn chiến tranh mở rộng.

Các quốc gia vùng Vịnh, châu Âu và nhiều bên khác đều muốn duy trì ổn định để bảo đảm an ninh năng lượng và thương mại quốc tế. Nếu xung đột kéo dài và lan rộng, kinh tế của cả khu vực và toàn cầu sẽ rơi vào khủng hoảng sâu sắc. Và điều quan trọng là, cả Washington và Tehran vẫn để ngỏ các kênh ngoại giao, cho thấy nỗ lực kiềm chế xung đột vẫn đang hiện hữu.

Vì vậy, trong bối cảnh hiện nay, cộng đồng quốc tế yêu chuộng hoà bình đều mong muốn các bên liên quan, đặc biệt là Mỹ và Iran sẽ thúc đẩy các nỗ lực kiềm chế và thương lượng, thay vì mở rộng xung đột, từ đó tìm ra giải pháp để ngăn xung đột lan rộng, tiến tới chấm dứt xung đột và đạt được thoả thuận bền vững cho quan hệ giữa hai nước và hoà bình ở khu vực Trung Đông.