Xung đột Nga - Ukraine và bước ngoặt lớn nhất của nghệ thuật quân sự hiện đại

Trong hơn bốn năm qua, cuộc xung đột tại Ukraine đã làm thay đổi sâu sắc bản chất của chiến tranh hiện đại, ở mức độ mà hiếm cuộc chiến nào kể từ sau Thế chiến II có thể sánh kịp.

Nếu những chiến thắng của Israel trong các năm 1956, 1967 hay 1973 vẫn dựa trên nền tảng chiến thuật và vũ khí của thế kỷ trước, hay Afghanistan chỉ lặp lại bài học du kích đã tồn tại hàng trăm năm, thì Ukraine lại là một bước nhảy vọt – nơi chiến tranh bước sang một kỷ nguyên hoàn toàn khác.

Máy bay không người lái đánh chặn Octopus. Ảnh: Bộ Quốc phòng Ukraine

Khác với những cuộc chiến bất cân xứng, nơi một bên áp đảo tuyệt đối, chiến trường Ukraine chứng kiến hai đối thủ có năng lực tương đối ngang bằng. Nga và Ukraine – với sự hậu thuẫn của phương Tây sở hữu hệ thống vũ khí, trình độ huấn luyện và quy mô lực lượng không quá chênh lệch. Chính sự “cân bằng nguy hiểm” này đã khiến mọi sai lầm chiến lược bị phóng đại, đồng thời biến từng thay đổi nhỏ trong công nghệ thành yếu tố quyết định cục diện.

Từ những ngày đầu chiến sự, Nga lặp lại một sai lầm cổ điển đó chính là đánh giá thấp đối phương. Nhưng thực tế đã đi theo một quỹ đạo hoàn toàn khác. Khi kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” thất bại, Nga không chỉ thiếu phương án dự phòng, mà còn bị mắc kẹt trong chính những giả định sai lầm của mình.

Việc phân tán lực lượng vào nhiều mục tiêu cùng lúc, từ Kiev tới miền Đông và miền Nam của Ukraine đã khiến sức mạnh của quân đội Nga bị bào mòn. Kết quả, mục tiêu duy nhất mà Moscow đạt được là thiết lập hành lang trên bộ nối Nga với Crimea, trong khi các chiến dịch then chốt khác đều chững lại hoặc thất bại. Đây không phải bài học mới trong lịch sử quân sự, nhưng trong bối cảnh chiến tranh hiện đại, cái giá phải trả trở nên đắt đỏ hơn bao giờ hết.

Drone, vệ tinh và sự sụp đổ của học thuyết chiến tranh cơ giới

Một trong những cú sốc lớn nhất của cuộc chiến là sự vô hiệu hóa gần như hoàn toàn của học thuyết tấn công cơ giới – vốn là trụ cột trong tư duy quân sự của cả Nga và phương Tây suốt nhiều thập kỷ.

Ngay trong tháng đầu tiên, các loại tên lửa chống tăng và phòng không vác vai đã khiến xe tăng, trực thăng và máy bay cường kích – những biểu tượng của sức mạnh quân sự thế kỷ XX trở nên dễ tổn thương đến mức đáng kinh ngạc. Những đoàn thiết giáp từng được kỳ vọng là mũi nhọn đột phá lại biến thành mục tiêu dễ dàng trên các tuyến đường tiến quân kéo dài.

Tuy nhiên, điều thực sự làm thay đổi cuộc chơi không chỉ nằm ở những vũ khí này, mà ở sự kết hợp giữa công nghệ cũ và mới. Vệ tinh trinh sát cho phép cả hai bên theo dõi gần như mọi động thái của đối phương trong thời gian thực. Điều này khiến việc tập trung lực lượng cho một cuộc tấn công quy mô lớn trở nên cực kỳ khó khăn, bởi ngay khi hình thành, nó đã bị phát hiện.

Binh sĩ Ukraine sử dụng máy bay không người lái FPV tại tiền tuyến gần Kostyantynivka, vùng Donetsk. Ảnh: AP

Drone được xem là “chúa tể” mới trên chiến trường. Các thiết bị bay không người lái từ loại trinh sát đến tấn công đã tạo ra một vùng “không gian chết” kéo dài hàng chục km, nơi bất kỳ chuyển động nào cũng có thể bị phát hiện. Ngay cả những đơn vị ẩn nấp trong công sự kiên cố cũng không còn an toàn khi drone có thể săn lùng từng vị trí một cách chính xác.

Mìn, vốn đã là rào cản truyền thống, giờ đây lại trở thành bức tường gần như không thể vượt qua. Việc rà phá mìn đòi hỏi thời gian và phải thực hiện trên địa hình trống trải, điều gần như bất khả thi dưới “con mắt” của drone.

Chiến tranh phân mảnh và sự thay đổi của con người trên chiến trường

Sự gia tăng hỏa lực trong suốt hơn một thế kỷ đã khiến bộ binh ngày càng “thưa thớt” trên chiến trường. Tại Ukraine, xu hướng này đạt tới mức cực hạn.

Trong nỗ lực giảm thiểu tổn thất, quân đội Nga buộc phải chia nhỏ lực lượng tấn công thành các nhóm chỉ 2–3 người. Đây là một thay đổi mang tính cách mạng - không chỉ về chiến thuật, mà còn về tâm lý chiến đấu.

Trong các đơn vị lớn, kỷ luật được duy trì bởi hệ thống cấp bậc, áp lực từ chỉ huy và tinh thần tập thể. Nhưng trong những nhóm nhỏ, cấu trúc này gần như biến mất. Không còn sĩ quan để truyền cảm hứng, cũng không còn hạ sĩ quan để áp đặt kỷ luật. Khi đối mặt với hỏa lực dày đặc, phản xạ tự nhiên của con người là tìm cách sống sót và điều đó làm suy yếu khả năng tiến công.

Những gì diễn ra cho thấy chiến tranh không chỉ là câu chuyện của vũ khí, mà còn là câu chuyện của con người và giới hạn của con người trong một môi trường ngày càng khắc nghiệt.

Khi công nghệ làm chủ tương lai chiến tranh

Những bài học từ Ukraine không dừng lại ở hiện tại, mà đang mở ra viễn cảnh của những cuộc chiến tương lai.

Nếu drone có thể thay đổi chiến trường hôm nay, tiếp theo nhiều khả năng sẽ là robot chiến đấu, những cỗ máy có thể tiến lên mà không bị chi phối bởi nỗi sợ hãi hay bản năng sinh tồn. Khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo, chúng có thể tái định hình hoàn toàn cách thức tiến hành chiến tranh.

Trong khi đó, một bài học mang tính chiến lược đã hiện ra rõ ràng: sức mạnh hải quân không còn là “bất khả xâm phạm”. Việc Ukraine gần như không có hạm đội vẫn có thể gây tổn thất nặng nề cho lực lượng Nga trên Biển Đen cho thấy kỷ nguyên của chiến hạm truyền thống đang bị thách thức.

Khi chiến tranh đi nhanh hơn tư duy

Ở tầng sâu hơn, cuộc chiến Ukraine còn phơi bày một thực tế đáng suy ngẫm: chiến trường luôn thay đổi nhanh hơn tư duy quân sự. Các hệ thống vũ khí đắt đỏ, các học thuyết được xây dựng trong thời bình, tất cả đều có quán tính lớn, khó thích nghi với thực tế mới.

Lịch sử từng chứng kiến những sai lầm tương tự. Sau Thế chiến I, nhiều lãnh đạo quân sự vẫn tin vào vai trò của kỵ binh, bất chấp sự xuất hiện của xe tăng và máy bay. Ngày nay, nguy cơ lặp lại lối mòn đó vẫn hiện hữu.

Nhưng có lẽ, bài học lớn nhất không nằm ở công nghệ hay chiến thuật, mà ở một chân lý cũ: chiến tranh, dù được “hiện đại hóa” đến đâu, vẫn là sự tiêu hao khốc liệt của con người và nguồn lực.

Trong một thế giới mà mỗi bước tiến quân sự đều kéo theo những hệ lụy khó lường, bài học sâu sắc nhất từ Ukraine có thể không phải là cách để chiến thắng mà là lý do để tránh một cuộc chiến ngay từ đầu.

Giang Bùi/VOV.VN