Xung đột Trung Đông: Liệu kinh tế Iran có trụ vững?
Khi xung đột lan rộng ở Trung Đông, vấn đề không chỉ nằm trên mặt trận quân sự. Nền kinh tế Iran - vốn đã suy yếu vì nhiều năm lạm phát, trừng phạt và dòng vốn tháo chạy - giờ phải gánh thêm cú sốc từ xung đột.
Nền kinh tế Iran - vốn đã suy yếu vì nhiều năm lạm phát, trừng phạt và dòng vốn tháo chạy - giờ phải gánh thêm cú sốc từ xung đột.
Giữa sự phụ thuộc vào dầu mỏ, sức ép quốc tế và những hạn chế nội tại, khả năng duy trì ổn định kinh tế của Tehran trở thành yếu tố then chốt đối với tương lai của đất nước.
Ngay cả trước khi xung đột bùng phát, kinh tế Iran đã trải qua giai đoạn nhiều biến động. Lạm phát vượt 30% mỗi năm trong suốt bảy năm qua. Sức mua của người dân giảm mạnh, trong khi tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ tiếp tục tăng. Đồng thời, một bộ phận lao động có trình độ rời khỏi đất nước, khiến nguồn nhân lực chất lượng cao bị suy giảm và làm nền kinh tế vốn đã chịu nhiều sức ép càng thêm yếu. Đồng nội tệ mất giá và niềm tin của nhà đầu tư cũng dần suy giảm.
Trong bối cảnh đó, đầu tư ngày càng khan hiếm. Ở Iran, việc đầu tư không còn chủ yếu nhằm phát triển doanh nghiệp hay mở rộng thị trường. Mục tiêu thường mang tính phòng thủ nhiều hơn, nhằm bảo toàn vốn trước tình trạng bất ổn kinh tế và tiền tệ.
Nguồn thu từ dầu mỏ chịu sức ép dù trữ lượng lớn
Tuy vậy, một lợi thế lớn của Iran vẫn là nguồn tài nguyên dầu khí. Nước này sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn thứ ba thế giới và nguồn thu từ năng lượng từ lâu là trụ cột của mô hình kinh tế Iran. Doanh thu dầu mỏ giúp tài trợ cho ngân sách nhà nước, hỗ trợ nhập khẩu và phần nào duy trì ổn định xã hội.
Tuy nhiên, mô hình này đang chịu sức ép lớn. Các lệnh trừng phạt của phương Tây nhắm trực tiếp vào dầu mỏ Iran và hạn chế việc bán dầu ra thị trường quốc tế. Để lách các hạn chế này, Tehran phải bán dầu với giá thấp hơn, chủ yếu cho Trung Quốc. Bắc Kinh vì vậy hấp thụ phần lớn lượng dầu xuất khẩu của Iran thông qua các cơ chế thanh toán thay thế, không dùng đồng USD hay euro. Bên cạnh đó, Nga cũng đóng vai trò nhất định trong kinh tế Iran, đặc biệt trong lĩnh vực đầu tư.
Xung đột càng làm tình hình phức tạp hơn. Xung đột làm tăng rủi ro về hậu cần, đẩy chi phí vận chuyển lên cao và khiến một số tuyến xuất khẩu trở nên bấp bênh. Những gián đoạn này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu của đất nước và làm chậm lại toàn bộ hoạt động kinh tế.
Xung đột và cấu trúc quyền lực kinh tế: Nguy cơ làm khủng hoảng trầm trọng hơn
Khả năng chống chịu của kinh tế Iran cũng phụ thuộc vào cấu trúc nội bộ. Một phần lớn hoạt động khai thác do lực lượng Vệ binh Cách mạng kiểm soát, lực lượng giữ vị trí trung tâm trong nền kinh tế. Tổ hợp quân sự - kinh tế này nắm giữ phần đáng kể các nguồn thu chiến lược. Cách vận hành như vậy làm giảm tính minh bạch kinh tế và chuyển hướng nguồn lực đáng lẽ có thể được đầu tư vào phát triển công nghiệp hoặc hạ tầng.
Trong thời chiến, xu hướng này thường càng mạnh hơn. Chi tiêu quân sự tăng lên và ưu tiên được dành cho an ninh thay vì hiệu quả kinh tế. Kinh tế dân sự vì thế bị thu hẹp.
Xung đột có thể trở thành yếu tố làm khủng hoảng tăng tốc. Nó khiến chi tiêu công tăng trong khi ngân sách vốn đã thâm hụt kéo dài, làm suy yếu niềm tin vào đồng tiền và thúc đẩy dòng vốn rời khỏi đất nước. Đồng thời, các cơ sở hạ tầng kinh tế cũng đối mặt với rủi ro trực tiếp, như nguy cơ cảng biển hoặc các khu khai thác bị phá hủy.
Trong ngắn hạn, kinh tế Iran vẫn có thể trụ vững nhờ một số yếu tố: Trữ lượng năng lượng lớn, sự hỗ trợ từ các đối tác chiến lược và thị trường nội địa hơn 85 triệu dân. Tuy nhiên, về dài hạn, những dư địa này có thể dần thu hẹp. Khi đó, câu hỏi quan trọng không còn là khả năng tồn tại trước mắt, mà là liệu đất nước có thể duy trì nền kinh tế nếu không có những thay đổi sâu sắc về tổ chức và mô hình phát triển hay không.
