Xung đột Trung Đông: Từ 'tối hậu thư hủy diệt' của Tổng thống Trump tới thỏa thuận ngừng bắn

Khói bốc lên tại hiện trường vụ nổ Trung tâm hóa dầu Mahshahr ở Ahvaz, thủ phủ tỉnh Khuzestan, Iran. Ảnh: liveuamap.com/TTXVN

Theo báo The Wall Street Journal, vào lúc 8 sáng 7/4 (giờ Mỹ), Tổng thống Donald Trump đã đưa ra tối hậu thư kịch tính nhất trong nhiệm kỳ của mình: Nếu Iran không đạt được thỏa thuận trong vòng 12 giờ, "cả một nền văn minh sẽ diệt vong, không bao giờ có thể hồi sinh trở lại". Bài đăng ngắn gọn này lập tức lan truyền từ Phòng Bầu dục đến các đại sứ quán nước ngoài và các văn phòng doanh nghiệp trên toàn cầu, khơi mào một cuộc đếm ngược căng thẳng đến hạn chót 8 giờ tối mà ông Trump tự đặt ra.

Chưa đầy 90 phút trước thời hạn đó, Tổng thống Trump thông báo đồng ý với lệnh ngừng bắn 2 tuần với Iran và sẽ đình chỉ các cuộc tấn công đã đe dọa, với điều kiện Eo biển Hormuz được mở trở lại ngay lập tức. Hãng tin AP cũng đưa tin, chỉ trong 1 ngày, Tổng thống Trump đã chuyển từ việc đe dọa Iran bằng "sự hủy diệt" sang tuyên bố rằng giới lãnh đạo nước này đã đưa ra một kế hoạch "khả thi", dẫn đến thỏa thuận ngừng bắn 14 ngày mà ông kỳ vọng sẽ mở đường chấm dứt cuộc chiến kéo dài gần 6 tuần.

Áp lực từ các bên trung gian và đồng minh

Sự đảo chiều của Tổng thống Trump diễn ra trong bối cảnh các bên trung gian đang nỗ lực hết sức để ngăn chặn leo thang xung đột. Đứng đầu là Pakistan với việc Thủ tướng nước này Shehbaz Sharif đã công khai kêu gọi ông Trump gia hạn tối hậu thư thêm 2 tuần để đàm phán ngoại giao, đồng thời yêu cầu Iran mở cửa Eo biển Hormuz trong cùng khoảng thời gian như một cử chỉ thiện chí. Ngay cả Trung Quốc, đối tác thương mại lớn nhất của Iran và đối thủ cạnh tranh kinh tế quan trọng nhất của Mỹ, cũng đã âm thầm sử dụng ảnh hưởng của mình để tìm ra con đường dẫn đến thỏa thuận ngừng bắn.

Về phía Tehran, chưa đầy 30 phút sau bài đăng đe dọa của Tổng thống Trump, các quan chức Iran đã thông báo với Ai Cập rằng Tehran cắt đứt liên lạc trực tiếp với các nhà đàm phán Mỹ. Nhiều chính phủ Arab cảnh báo lời đe dọa của chính quyền Trump có thể gây tác dụng ngược với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), lực lượng đã ra tín hiệu sẽ nhấn chìm khu vực vào bóng tối nếu cơ sở hạ tầng Iran bị tấn công.

Phản ứng ở Mỹ và quốc tế cũng dồn dập. Các nghị sĩ đảng Dân chủ Mỹ lên án lời đe dọa của Tổng thống Trump về việc xóa sổ toàn bộ một nền văn minh là "một thất bại về mặt đạo đức". Trong khi đó, Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự sẽ vi phạm luật pháp quốc tế, gọi những bình luận của ông Trump là "thực sự không thể chấp nhận được".

Nguy cơ sa lầy trong một cuộc chiến trường kỳ

Theo AP, Tổng thống Trump có thể đã nhượng bộ vì một sự thật đơn giản: Leo thang căng thẳng có thể khiến Mỹ vướng vào "cuộc chiến trường kỳ" đã từng ám ảnh những người tiền nhiệm của ông, và cũng là điều mà ông Trump đã cam kết sẽ đảm bảo Mỹ tránh xa nếu cử tri bầu ông trở lại Nhà Trắng.

Dù nhiều lần nói về những thành công quân sự của Mỹ và Israel trong 6 tuần qua, nhưng Tổng thống Trump dường như đã đánh giá thấp khả năng giới lãnh đạo Iran có thể lựa chọn một cuộc chiến dài hơi và đẫm máu. Trong 47 năm qua, Iran đã nhiều lần cho thấy họ sẵn sàng chống trả quyết liệt, ngay cả khi điều đó dường như khiến họ bị tổn thương. Giới lãnh đạo Iran - dù bị tổn thất nặng nề - vẫn tỏ ra tự tin rằng họ hoàn toàn có thể làm sa lầy siêu cường thế giới trong một cuộc xung đột tốn kém và kéo dài.

Chi phí khổng lồ để kiểm soát eo biển Hormuz

Một yếu tố then chốt khác là bài toán quân sự xung quanh Eo biển Hormuz - tuyến đường thủy hẹp ở Vịnh Ba Tư giữa Iran và Oman, nơi khoảng 20% lượng dầu mỏ của thế giới đi qua mỗi ngày. Các nhà phân tích quốc phòng phần lớn đồng ý rằng quân đội Mỹ có thể nhanh chóng kiểm soát eo biển này, nhưng việc duy trì an ninh trên tuyến đường thủy sẽ đòi hỏi một chiến dịch rủi ro cao, tốn nhiều nguồn lực và có thể kéo dài nhiều năm.

Ben Connable, Giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận Battle Research Group, cho biết việc đảm bảo an ninh Eo biển Hormuz sẽ đòi hỏi quân đội Mỹ phải duy trì quyền kiểm soát khoảng 600 km lãnh thổ Iran - từ đảo Kish ở phía Tây đến Bandar Abbas ở phía Đông - để ngăn chặn Iran bắn tên lửa vào các tàu đi qua. Chuyên gia Connable ước tính nhiệm vụ này có thể cần đến 3 sư đoàn bộ binh của Mỹ, tương đương khoảng 30.000 đến 45.000 binh sĩ. Ông cảnh báo: "Đây sẽ là một chiến dịch vô thời hạn - vì vậy, hãy nghĩ đến việc sẵn sàng thực hiện điều này trong 20 năm".

Thói quen nhượng bộ sau các yêu cầu tối đa

Hãng tin AP lưu ý, đây không phải lần đầu tiên ông Trump đưa ra những yêu cầu tối đa rồi lại gia hạn. Tổng thống Mỹ đã rút lại nhiều mức thuế quan sâu rộng nhân "Ngày Giải phóng" công bố vào tháng 4/2025 sau khi chúng gây ra hỗn loạn trên thị trường tài chính. Tại Davos hồi tháng 1 năm nay, ông Trump khăng khăng muốn Mỹ kiểm soát Greenland, nhưng sau đó lại từ bỏ lời đe dọa, viện cớ rằng ông đã đồng ý với Tổng thư kí NATO về "khuôn khổ của một thỏa thuận trong tương lai". Trong các cuộc đàm phán về Ukraine và cả từ nhiệm kỳ đầu tiên, khung thời gian "2 tuần" cũng là cách ông Trump ưa thích để "câu giờ trước các quyết định quan trọng".

Lần này, khoảng thời gian 2 tuần trong đề xuất của Thủ tướng Pakistan đã trở thành chiếc cầu nối để ông Trump lùi bước. Kế hoạch ngừng bắn kéo dài 2 tuần bao gồm việc cho phép cả Iran và Oman thu phí đối với các tàu đi qua Eo biển Hormuz để Tehran sử dụng vào việc tái thiết, theo một quan chức khu vực. Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Murphy phản ứng gay gắt sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, cho rằng ông Trump thực chất đang trao cho Tehran "quyền kiểm soát" Eo biển Hormuz và mang lại "một chiến thắng làm thay đổi lịch sử cho Iran".

Về phía Nhà Trắng, các quan chức ca ngợi thỏa thuận này là thành quả của sức mạnh quân sự và khả năng điều chỉnh chiến thuật của Tổng thống Trump. Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt tuyên bố: "Thành công của quân đội chúng ta đã tạo ra đòn bẩy tối đa, cho phép Tổng thống Trump và các quan chức cấp cao tham gia vào các cuộc đàm phán khó khăn, từ đó tạo ra cơ hội cho một giải pháp ngoại giao và hòa bình lâu dài".