Xung quanh bài sững sờ khi hiện vật bị 'bỏ quên' giữa hồ nước: Chuyên gia khuyến cáo bảo tồn khẩn cấp thuyền cổ Bắc Ninh

TS Nguyễn Đức Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng, thành viên Ủy ban quốc tế về di sản văn hóa dưới nước, Hội đồng di tích và di chỉ quốc tế (ICOMOS/ICUCH), thành viên Hội đồng Khoa học và Công nghệ, Liên minh Di sản Văn hóa châu Á (ACHA), nhận định như trên.

Hiện trường khai quật và bảo tồn tại chỗ thuyền cổ ở Bắc Ninh (ảnh chụp 3.11.2026) Ảnh: L.SƠN

Hư hại thường diễn ra âm thầm

Trao đổi với phóng viên Văn Hóa về vấn đề hiện trường khai quật khảo cổ thuyền cổ ở Bắc Ninh bị ngập nước lâu ngày, cấu kiện gỗ của hiện vật liệu có bị ảnh hưởng, TS Nguyễn Đức Thành cho biết:

Việc này có ảnh hưởng và sự ảnh hưởng đang theo chiều bất lợi. Bản thân “nước” không phải kẻ thù của gỗ khảo cổ. Thực tế cho thấy gỗ tồn tại được hàng trăm năm, thậm chí cả ngàn năm chính là nhờ nằm trong bùn sũng nước, thiếu oxy, tối và nhiệt độ ổn định.

Bảo tồn tại chỗ mà giới chuyên môn kiến nghị là một giải pháp chủ động, có kỹ thuật, có quan trắc và có trách nhiệm, không phải lấp tạm rồi để đó.

Ảnh hiện trạng khu khai quật thuyền cổ cho thấy kiến nghị của giới chuyên môn mới được thực hiện ở mức “không di dời”; phần quan trọng nhất là thiết kế hố bảo tồn, quan trắc và bảo vệ thì hiện tại chưa thấy.

(TS NGUYỄN ĐỨC THÀNH)

Trước hết, nước ao có oxy hòa tan. Lớp nước nông, nắng nóng, có tảo và thực vật thủy sinh quang hợp. Oxy cho phép nấm mục mềm và vi khuẩn ăn mòn hoạt động mạnh trở lại, trong khi nếu ở môi trường yếm khí thì chúng gần như “ngủ đông”.

Thứ hai, nhiệt độ cao, dao động mạnh. Nước ao mùa hè ở Bắc Bộ có thể trên 35°C, làm tốc độ phân hủy sinh học tăng nhiều lần so với lớp đất ở sâu.

Thứ ba, mực nước lên xuống theo mùa. Phần gỗ ở cao (mép mạn, đầu thanh ngang) có thể khô rồi ướt lặp lại. Với gỗ đã mủn, chu kỳ khô, ướt là nguy hiểm nhất: Gỗ co ngót không hồi phục, nứt tách và sụp cấu trúc tế bào.

Bên cạnh đó, nước mưa có thể mang theo các tạp chất (ví dụ mưa axit) làm gia tăng tốc độ phá hủy gỗ.

Một vấn đề nữa, nguy cơ từ thực vật, rễ cây và thực vật thủy sinh có thể xuyên vào phần gỗ mềm, tách các lớp gỗ.

Và cuối cùng là tác động cơ học. Cát lấp không đều, bạt sụt và bùn trôi từ vách hố tạo tải trọng lệch lên mạn thuyền vốn đã yếu; vách đất bão hòa nước có thể trượt vào lòng hố.

Gỗ khảo cổ ngâm nước lâu năm thường mất phần lớn cellulose và hemicellulose, giữ được hình dáng gần như chỉ nhờ nước lấp đầy các khoang tế bào. Nhìn bên ngoài có thể vẫn “nguyên vẹn” nhưng bên trong có thể mềm như bọt biển.

Hư hại thường diễn ra âm thầm và chỉ lộ ra khi đã quá muộn.

Với hiện trường khai quật khảo cổ như hiện nay, theo ông, các bên liên quan đã đáp ứng được yêu cầu bảo tồn tại chỗ đối với thuyền cổ chưa?

Với thực tế hiện nay tại hiện trường khai quật khảo cổ, tôi thấy chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra. Việc bảo tồn tại chỗ, hay lấp cát lại để bảo quản (reburial), là một giải pháp kỹ thuật có thiết kế, có kiểm soát chứ không đơn giản là “để nguyên đó”.

Một hố lấp để bảo tồn đúng chuẩn thường cần đáp ứng các yếu tố sau: Lớp vải địa kỹ thuật hoặc vật liệu trơ phủ sát bề mặt gỗ, để phân tách và thuận tiện khai quật lại sau này; Lớp cát hoặc trầm tích sạch, hạt mịn, chèn kín trong lòng và quanh thân thuyền để đỡ đều kết cấu; Lớp đất sét hoặc vật liệu ít thấm phía trên, hạn chế oxy và nước mặt thấm xuống; Giếng quan trắc theo dõi mực nước ngầm, oxy hòa tan, pH, nhiệt độ; có thể kèm mẫu gỗ đối chứng chôn cùng để định kỳ kiểm tra tốc độ suy thoái; Rào bảo vệ, biển báo, mốc định vị và đơn vị chịu trách nhiệm cụ thể.

Hiện trường khai quật khảo cổ hiện nay chỉ lấp một phần cát và phủ bạt; bạt đã bong, hố biến thành ao lộ thiên đầy nước, thực vật, không thấy rào chắn hay biển báo.

Như vậy là thiếu gần như toàn bộ các yếu tố trên. Có thể nói, đây là trạng thái bỏ ngỏ, chưa phải giải pháp bảo tồn tại chỗ.

TS Nguyễn Đức Thành (người thứ 2 từ trái qua) kiểm tra, đánh giá hiện trạng thuyền cổ tại Bắc Ninh tháng 3.2025

Khuyến cáo liên quan đến hoạt động bảo tồn khẩn cấp

Là một trong những chuyên gia bảo tồn di sản chất liệu gỗ, điều gì khiến ông lo lắng nhất đối với hiện vật thuyền cổ ở Bắc Ninh?

Trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa gỗ, cụ thể đối với hiện vật thuyền cổ tại Bắc Ninh hiện nay, chúng tôi nghĩ rằng sẽ xuất hiện các nguy cơ chính sau:

Suy thoái không đảo ngược, nghĩa là gỗ đã mủn mà còn bị phân hủy thêm thì thông tin kỹ thuật bị mất vĩnh viễn như dấu vết mộng, chốt, kỹ thuật ghép ván, vết công cụ, vết cháy ở đuôi thuyền. Bề mặt gỗ bị ăn mòn thì những dấu vết này không phục hồi được.

Nguy cơ tiếp theo là “cứu sai cách”. Nếu bơm cạn ao thật nhanh để “giải cứu” mà không có phương án giữ ẩm ngay, gỗ lộ ra nắng gió vài giờ đến vài ngày có thể nứt vỡ nặng hơn. Vì vậy, mọi can thiệp phải có kịch bản trước.

Hợp chất sắt và lưu huỳnh: Gỗ chôn lâu trong bùn yếm khí thường tích tụ sulfide sắt. Khi gặp oxy, chúng có thể chuyển thành acid và muối kết tinh phá hoại gỗ từ bên trong (bài học từ tàu Vasa, Thụy Điển và tàu Mary Rose, Anh). Môi trường ao có oxy hiện nay rất có thể đã kích hoạt quá trình này.

Kích thước quá lớn so với năng lực xử lý trong nước. Hai thân dài trên 16m. Việt Nam hiện chưa có hệ thống ngâm tẩm hay sấy đông khô chân không đủ lớn cho hiện vật cỡ này. Nếu không chuẩn bị từ bây giờ thì khi cần di dời sẽ rất bị động.

Nguy cơ nữa là mất kiểm soát hiện trường. Không rào, không biển báo thì có nguy cơ bị xâm hại dù do vô tình hay cố ý.

Những nguy cơ này có thể đã, đang hiện rõ. Vậy ông đưa ra những khuyến cáo gì đối với cơ quan chức năng và chính quyền địa phương?

Theo tôi có ba nhóm khuyến cáo liên quan đến hoạt động bảo tồn khẩn cấp tại hiện trường khai quật thuyền cổ ở Bắc Ninh.

Thứ nhất về định hướng bảo tồn khẩn cấp: Giao rõ đơn vị chịu trách nhiệm quản lý hiện trường (Sở VHTTDL, Ban quản lý di tích hoặc UBND phường); có người, có kinh phí, có lịch kiểm tra. Rào chắn, cắm biển, lắp camera (nếu có thể).

Khảo sát nhanh, không làm xáo trộn: Đo mực nước, nhiệt độ, oxy hòa tan, pH. Tuyệt đối không bơm cạn đột ngột. Nếu phải hạ nước, phải làm từ từ, che nắng, phun ẩm liên tục, chuẩn bị sẵn vật liệu phủ ẩm (vải địa kỹ thuật, bao tải ướt, màng PE).

Thứ hai về định hướng bảo tồn tạm thời: Thiết kế và thi công lấp cát bảo tồn đúng chuẩn: Hạ nước có kiểm soát, dọn thực vật và bạt cũ, phủ vải địa kỹ thuật, chèn cát sạch đỡ kết cấu, phủ lớp sét hạn chế oxy, làm rãnh thoát nước mặt.

Phương án thay thế: Làm mái che cố định và giữ thuyền trong bể nước được kiểm soát. Công việc này tuy tốn kém hơn nhưng thuận tiện cho các nghiên cứu tiếp theo.

Lắp giếng quan trắc và chôn mẫu gỗ đối chứng; đọc số liệu định kỳ (ví dụ 1 tháng/lần). Số hóa toàn bộ hiện trạng bằng chụp ảnh đo đạc (photogrammetry) hoặc quét laser 3D trước khi lấp, “bảo tồn bằng tư liệu”, đề phòng trường hợp xấu nhất.

Thứ ba về định hướng bảo tồn trị liệu lâu dài: Lấy mẫu phân tích ở vị trí ít quan trọng: Định loài gỗ chi tiết cho toàn bộ cấu kiện tàu, hàm lượng nước tối đa, mật độ gỗ, hàm lượng sắt và lưu huỳnh, niên đại C14 hoặc vòng gỗ. Đây là cơ sở bắt buộc trước mọi quyết định bảo tồn.

Đánh giá hai kịch bản dựa trên số liệu, quy hoạch và kinh phí: Giữ tại chỗ lâu dài dưới lớp lấp bảo tồn có quan trắc, kết hợp nhà trưng bày, diễn giải và bản phục dựng phía trên. Đây là phương án ít rủi ro nhất cho hiện vật.

Trục vớt và xử lý trị liệu: Tháo dỡ theo cấu kiện có đánh số; ngâm tẩm PEG hai giai đoạn (PEG phân tử lượng thấp thấm sâu, sau đó PEG phân tử lượng cao gia cố bề mặt); sấy đông khô chân không hoặc làm khô có kiểm soát. Có thể xem xét vật liệu thay thế như trehalose.

Quá trình thường kéo dài 5-15 năm, cần bể ngâm, thiết bị chuyên dụng và không gian trưng bày kiểm soát nhiệt ẩm.

Ngoài ra cần hợp tác quốc tế với các trung tâm có kinh nghiệm xử lý tàu gỗ lớn (Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan, Thụy Điển) để đào tạo, tư vấn và hỗ trợ thiết bị.