Vì sao người tiền sử đặt răng và xương hàm lợn trong mộ?

Trong một số ngôi mộ cổ tại khu vực thôn Hạ Oa Tử, thị trấn Long Hóa, huyện Long Hóa, tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc), các nhà nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng răng lợn xuất hiện rải rác trên nắp quan tài đá. Dấu tích này có mặt ở khoảng 90% số nắp mộ đá thuộc nhóm mộ được đề cập. Đây là chi tiết khá đặc biệt, bởi răng lợn không đơn thuần là phế tích thực phẩm mà có thể liên quan đến tập tục mai táng của cộng đồng cổ.

Thực tế, việc phát hiện xương và răng lợn trong các di tích khảo cổ Trung Quốc không phải hiện tượng cá biệt. Từ thời Đồ đá mới, lợn đã gắn bó mật thiết với đời sống cư dân cổ. Chúng cung cấp nguồn thịt, đồng thời có thể trở thành tài sản quan trọng của mỗi gia đình. Trong một số cộng đồng, bộ phận cơ thể lợn còn được đưa vào mộ như đồ tùy táng, thể hiện vị trí đặc biệt của loài vật này trong quan niệm về đời sống và cái chết.

Một trường hợp tiêu biểu được ghi nhận tại di chỉ mộ táng Tần Ngụy Gia, thuộc huyện Vĩnh Tĩnh, tỉnh Cam Túc (Trung Quốc). Đây là nghĩa địa của văn hóa Tề Gia, một nền văn hóa cổ thời kỳ hậu Đồ đá mới, có niên đại khoảng thiên niên kỷ thứ hai Trước Công Nguyên.

Trong hai đợt khai quật năm 1959 và 1960, các nhà khảo cổ đã phát hiện 138 ngôi mộ dạng huyệt đất hình chữ nhật. Khu nghĩa địa có cả mộ đơn và mộ hợp táng, trong đó có 24 ngôi mộ chôn nhiều người. Đồ tùy táng gồm đồ gốm, công cụ đá, công cụ xương, đồ trang sức và một số hiện vật bằng đồng.

Điểm đáng chú ý là xương hàm dưới của lợn xuất hiện trong đồ tùy táng ở 46 ngôi mộ. Số lượng tại mỗi mộ không giống nhau: có mộ chỉ có một chiếc, nhưng cũng có mộ chứa tới 68 chiếc. Đây là dữ liệu quan trọng giúp giới nghiên cứu tìm hiểu vai trò của chăn nuôi và tập tục mai táng trong xã hội Tề Gia.

Theo cách lý giải được nêu trong các tài liệu giới thiệu về di chỉ khảo cổ, lợn có thể là thước đo tài sản của gia đình. Số lượng xương hàm được chôn theo người chết phần nào phản ánh sự khác biệt về điều kiện kinh tế giữa các gia đình hoặc vị thế của người đã khuất. Tuy nhiên, đây là cách diễn giải dựa trên bối cảnh khảo cổ, không có nghĩa mọi chiếc xương hàm đều tương ứng trực tiếp với số lượng lợn mà một gia đình sở hữu.

Hình ảnh mộ hợp táng nam nữ tại di chỉ Tần Ngụy Gia. Ảnh: Viện Nghiên cứu Khảo cổ, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc.

Những phát hiện tại Tần Ngụy Gia cho thấy lợn đã có vị trí đáng kể trong đời sống cư dân cổ vùng Tây Bắc Trung Quốc. Việc đưa xương hàm lợn vào mộ có thể mang nhiều ý nghĩa: biểu thị của cải, thể hiện địa vị, gửi gắm mong muốn người chết tiếp tục có đủ vật chất ở thế giới bên kia hoặc duy trì mối liên hệ giữa người đã khuất với gia đình và cộng đồng.

Nghiên cứu về tập tục mai táng thời tiền sử cũng cho thấy việc chôn theo xương lợn phân bố ở nhiều khu vực thuộc lưu vực Hoàng Hà và Trường Giang. Tùy từng nền văn hóa, người xưa có thể sử dụng xương hàm, xương chân, đầu lợn hoặc cả con lợn trong nghi lễ mai táng và tế tự. Tập tục này không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng, cho thấy mỗi cộng đồng có cách lựa chọn và gán ý nghĩa riêng cho vật nuôi.

Trở lại hiện tượng răng lợn trên nắp mộ đá ở Hà Bắc, đây là chi tiết cần được đặt trong bối cảnh khảo cổ cụ thể: niên đại chính xác của các ngôi mộ, cấu trúc mộ, vị trí răng lợn, tình trạng xương và mối liên hệ với những đồ tùy táng khác. Chỉ khi có đầy đủ dữ liệu khai quật, giới nghiên cứu mới có thể xác định liệu răng lợn được cố ý đặt lên nắp mộ, rơi vào trong quá trình mai táng hay xuất hiện do những tác động về sau.

Bởi vậy, việc gọi đây là một tập tục bí ẩn chưa có lời giải cần được nhìn nhận thận trọng. Những chiếc răng lợn có thể là dấu vết của một nghi thức, nhưng cũng có thể phản ánh hoạt động sinh hoạt hoặc cách xử lý vật nuôi của cư dân cổ. Còn dữ liệu từ Tần Ngụy Gia cung cấp một đối chiếu quan trọng: ít nhất ở một số cộng đồng tiền sử, bộ phận cơ thể lợn thực sự được lựa chọn làm đồ tùy táng.

Qua những phát hiện này, hình ảnh con lợn trong xã hội cổ đại hiện lên phức tạp hơn nhiều so với vai trò cung cấp thực phẩm. Loài vật này vừa gắn với kinh tế hộ gia đình, vừa có thể mang ý nghĩa biểu tượng trong nghi lễ và quan niệm về thế giới sau khi chết. Những di tích còn lại vì thế không chỉ kể câu chuyện về hoạt động chăn nuôi, mà còn mở ra hướng tìm hiểu cách người tiền sử nhìn nhận tài sản, địa vị và mối liên hệ giữa người sống với người đã khuất.