Vai trò của nhân chủng học trong các 'siêu dự án' khoa học

Các nhà khoa học khảo sát dãy núi Andes tại Peru. Ảnh: Nature.

Rất hiếm khi một nhà khoa học xã hội có mặt trong các cuộc họp về dự án xây dựng đài thiên văn, và lại càng hiếm hơn khi họ tham gia với tư cách đồng lãnh đạo. Phóng viên TTXVN tại Nam Mỹ dẫn tin từ tờ Nature cho biết, điều chưa điều chưa từng có này đang diễn ra tại Peru với Đài thiên văn trên núi quan sát mưa hạt Tau (TAMBO) l- một dự án máy dò được đề xuất xây dựng tại dãy núi Andes ở quốc gia Nam Mỹ nhằm tìm kiếm các hạt vũ trụ mang tên neutrino tau.

Neutrino tau là những hạt cơ bản khó nắm bắt, di chuyển trong không gian từ các lỗ đen và nhiều nguồn xa xôi khác. Khi tương tác với bề mặt đá trên Trái đất, chúng có thể tạo ra một "cơn mưa" các hạt khác có thời gian tồn tại ngắn. Ý tưởng cốt lõi của dự án TAMBO là nếu một "cơn mưa" hạt như vậy phát ra từ một vách của hẻm núi sâu, nó có thể được ghi nhận bởi hệ thống 5.000 máy dò đặt ở vách đối diện. Dãy núi Andes tại Peru đang sở hữu rất nhiều địa điểm tiềm năng lý tưởng cho mô hình này.

Tuy nhiên, đối với người dân địa phương, sự hiện diện của TAMBO lại là một vấn đề nhạy cảm. Dãy Andes là một môi trường sinh thái dễ bị tổn thương, đồng thời là quê hương của các cộng đồng nông nghiệp bản địa - những người vốn coi các ngọn núi là những thực thể có tri giác và là phần không thể thiếu trong đời sống xã hội của họ. Hơn nữa, khu vực này từng chịu nhiều hệ lụy từ hoạt động khai thác mỏ hợp pháp lẫn trái phép, các dự án hạ tầng quy mô lớn và tàn dư của thời kỳ thực dân. Tất cả dẫn đến tâm lý hoài nghi sâu sắc đối với các siêu dự án do người từ bên ngoài mang đến.

Để giải quyết bài toán này, dự án TAMBO được thiết kế với cơ cấu đồng lãnh đạo: nhà vật lý neutrino người Peru Carlos Argüelles tại Đại học Harvard phụ trách chuyên môn khoa học, trong khi một chuyên gia về khoa học xã hội phụ trách công tác "lựa chọn địa điểm có trách nhiệm". Hiện tại, nhóm đang tìm kiếm vị trí cho một phiên bản thử nghiệm nguyên mẫu mang tên TAMBITO.

Từ năm 2024, dự án đã thiết lập quan hệ đối tác với 11 tổ chức tại Peru. Tuy nhiên, liên kết khoa học thôi là chưa đủ, bởi các siêu dự án không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích cho tất cả mọi người. Điển hình là quá trình xây dựng Kính thiên văn Ba mươi mét (TMT) tại Hawaii đã bị đình trệ từ năm 2015 do các cuộc biểu tình phản đối việc đặt đài quan sát trên Maunakea - ngọn núi thiêng trong văn hóa của người dân bản địa Hawaiian.

Để tránh những xung đột tương tự, tích hợp yếu tố bảo vệ môi trường và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với cộng đồng có thể sẽ tiếp nhận đài thiên văn, TAMBO đã thành lập một đội ngũ "chọn địa điểm có trách nhiệm" bao gồm các nhà địa lý học, xã hội học và nhân chủng học từng làm việc tại khu vực Andes.

Vào tháng 8 vừa qua, nhóm đã đến dãy Andes để khảo sát thực địa. Qua quá trình tham gia các lễ hội nông nghiệp và nghi thức dâng lễ vật lên ngọn núi, các nhà khoa học nhận ra rằng làm vật lý ở Andes đồng nghĩa với việc phải điều hướng song song giữa hai thế giới: thế giới của những hạt neutrino vũ trụ vô hình và thế giới của những thực thể vô hình trên núi. Cả hai thế giới này đều phải được tôn trọng ngang nhau.

Những cuộc đối thoại trong chuyến đi đã nhanh chóng định hình lại bước đi của dự án. Lời khuyên của một nhà sinh thái học Peru đã khiến nhóm từ bỏ một địa điểm tiềm năng chỉ vì nó nằm gần nơi làm tổ của loài chim thần ưng (condor). Nhóm cũng đang tìm hiểu cách dự án tham gia vào các sáng kiến giáo dục, bảo tồn và tiềm năng phát triển du lịch thiên văn (astrotourism). Ngoài ra, những nông dân và người chăn gia súc am hiểu địa hình có thể sẽ hỗ trợ quá trình chọn địa điểm và thi công, trong khi các nghệ nhân dệt may truyền thống đang được tiếp cận để kết hợp nghệ thuật vào thiết kế đài thiên văn.

Nhóm đã thu hẹp danh sách từ 21 địa điểm ban đầu xuống còn 2 vị trí phù hợp nhất nằm tại Hẻm núi Colca ở miền Nam Peru. Mục tiêu của họ không chỉ là nhận được cái gật đầu từ chính quyền địa phương, mà là tạo ra một dự án mang lại lợi ích chung cho cả nông dân, các nhà giáo dục và chính quyền. Nếu đài thiên văn không được cộng đồng chào đón, nhóm khẳng định sẵn sàng đi tìm một địa điểm khác.

Cách tiếp cận này phải đối mặt với không ít thách thức. Tiến độ giải ngân cho khoa học vật lý thường không khớp với chu kỳ đi thực địa của khoa học xã hội, cũng như khó đồng bộ với các buổi họp cộng đồng của người Andes - nơi các đề xuất dự án mới được đem ra thảo luận và quyết định.

Việc đưa khoa học xã hội vào công tác chọn địa điểm cũng giống như một cuộc thử nghiệm có quy mô không kém bản thân đài thiên văn neutrino. Dù quy chuẩn thành công truyền thống của khoa học là "tối đa hóa kiến thức và tối thiểu hóa chi phí", dự án này chứng minh một điều rõ ràng: để xây dựng cơ sở hạ tầng khoa học có trách nhiệm, công bằng và bền vững cho tương lai, các học giả nhân văn cần phải được trao vai trò lãnh đạo ngay từ vạch xuất phát.