Y tế dự phòng trong chiến lược phát triển mới - Bài 2

Nghiên cứu viên Viện Pasteur Nha Trang. Ảnh minh họa: Xuân Triệu/TTXVN

Bài 2: An toàn thực phẩm trước những thách thức

“Bệnh từ miệng mà vào” là lời dặn của người xưa về sự cẩn trọng trong cách ăn uống để giữ gìn sức khỏe. Nghị quyết 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị đề cập: “Dinh dưỡng trong phòng bệnh phải được chú trọng thực hiện trong suốt vòng đời, theo từng lứa tuổi, giai đoạn phát triển, tình trạng sức khỏe, bảo đảm cân đối về khẩu phần, thành phần dinh dưỡng, chất lượng bữa ăn, phù hợp với thể trạng, văn hóa và điều kiện kinh tế của người Việt Nam”. Thực tế hiện nay, an toàn thực phẩm vẫn là một bài toán khó và đang đứng trước nhiều thách thức mới.

Những mối nguy rình rập

Hàng ngày, chị Hoàng Thanh Tú (phường Nha Trang) đi chợ, nấu ăn cho cả gia đình 3 thế hệ gồm 6 người. Để có thực phẩm tươi ngon, an toàn, chị thường đặt các mối quen. “Gia đình đông người, lại có cả người lớn tuổi nên tôi rất chú ý đến chuyện ăn uống nhưng đi chợ hàng ngày cũng khó biết hết thực phẩm có thật sự an toàn hay không. Nhiều khi nhìn bên ngoài rất tươi nhưng nguồn gốc, quá trình bảo quản thì mình không thể kiểm soát được”, chị Tú chia sẻ.

Bước vào năm học mới, anh Đặng Anh Tuấn (phường Bắc Nha Trang) không chỉ lo việc học tập mà còn đặc biệt quan tâm đến việc ăn uống của con. Theo anh, trẻ nhỏ thường khó cưỡng lại những món ăn nhiều màu sắc, có giá rẻ được bán trước cổng trường. Trong khi đó, phụ huynh không phải lúc nào cũng biết những thực phẩm này được chế biến từ đâu, nguyên liệu có bảo đảm hay được bảo quản đúng quy định hay không.

Nỗi lo về thực phẩm bẩn và nguy cơ ngộ độc không phải riêng của chị Tú hay anh Tuấn mà đã trở thành vấn đề được xã hội quan tâm. Thời gian gần đây, những vụ việc liên quan đến thực phẩm bẩn, thực phẩm giả với quy mô lớn liên tiếp được phát hiện. Tại tỉnh Khánh Hòa, ngộ độc thực phẩm vẫn xảy ra và liên quan đến nhiều người khi ăn cơm gà hay bánh mì. Điều đó cho thấy nguy cơ mất an toàn thực phẩm vẫn hiện hữu và có thể phát sinh ở nhiều mắt xích, từ sản xuất, chế biến, kinh doanh đến tiêu dùng.

Qua các nghiên cứu của mình, Thạc sĩ Hoàng Thị Ái Vân, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm nghiệm An toàn thực phẩm Miền Trung (Viện Pasteur Nha Trang, Bộ Y tế) phân tích, thách thức lớn nhất trong đảm bảo an toàn thực phẩm hiện nay là các nguy cơ gây mất an toàn thực phẩm ngày càng phức tạp, khó dự đoán do chuỗi cung ứng kéo dài từ sản xuất, chế biến đến phân phối sau đó mới trực tiếp đến bàn ăn của người dân.

Bên cạnh đó, việc truy xuất nguồn gốc còn gặp khó khăn, khiến thực phẩm không an toàn dễ lưu thông trên thị trường. Điều này trực tiếp làm gia tăng nguy cơ ngộ độc thực phẩm và các bệnh truyền qua thực phẩm, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Do đó, giám sát và phát hiện sớm các tác nhân gây ngộ độc là vô cùng quan trọng. Hiện nay, Trung tâm Kiểm nghiệm An toàn thực phẩm Miền Trung (Viện Pastuer) sẵn sàng hỗ trợ cho tuyến tỉnh ứng phó tình huống mất an toàn thực phẩm khẩn cấp quy mô lớn.

Từ đầu năm đến nay, Ban Chỉ đạo Liên ngành an toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Khánh Hòa đã có hơn 170 đoàn kiểm tra tại 6.416 cơ sở. Lực lượng chức năng lập biên bản xử phạt hành chính 94 đơn vị vi phạm với tổng số tiền hơn 1,6 tỷ đồng. Các lỗi vi phạm phổ biến gồm: Không bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm, kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, thiếu giấy chứng nhận đủ điều kiện, cùng các vi phạm về quy trình bảo quản, chế biến và ghi nhãn sản phẩm. Cơ quan chức năng đã lấy 96 mẫu thực phẩm gửi kiểm nghiệm phòng lab và thực hiện 1.888 mẫu test nhanh tại chỗ. Kết quả cho thấy vẫn còn tình trạng vi phạm chỉ tiêu phụ gia (xảy ra ở các sản phẩm chả lụa, nem chua) không đạt tiêu chuẩn đều bị buộc tiêu hủy theo đúng quy định

Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Long Biên yêu cầu cấp ủy, chính quyền các cấp và các sở, ngành liên quan tiếp tục nâng cao vai trò trách nhiệm, triển khai đồng bộ các giải pháp để tạo chuyển biến thực chất trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm. Công tác tuyên truyền cần được đổi mới hình thức nhằm thay đổi thói quen tiêu dùng, hướng tới “tẩy chay” thực phẩm không an toàn. Đối với tuyến cơ sở, các trạm y tế phải chủ động tham mưu cho cấp xã, phường thực thi hiệu quả chức năng quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Thách thức từ cơ sở

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều nhiệm vụ về quản lý nhà nước trong lĩnh vực y tế được điều chỉnh, phân cấp lại. Trong giai đoạn đầu chuyển đổi, việc phối hợp giữa cấp tỉnh với chính quyền cơ sở và các đơn vị chuyên môn vẫn còn những “khoảng trống” nhất định. Tại nhiều trạm y tế xã, phường, đội ngũ cán bộ, đặc biệt là nhân lực làm công tác y tế dự phòng và an toàn thực phẩm còn hạn chế. Trong khi đó, khối lượng công việc ngày càng lớn.

Ghi nhận của phóng viên TTXVN tại Trạm Y tế xã Ninh Hải (tỉnh Khánh Hòa), khó khăn lớn nhất hiện nay là bài toán áp lực nhân lực trên quy mô dân số lớn. Theo bà Nguyễn Thị Loan, Trưởng khoa Phòng bệnh và An toàn thực phẩm, Trạm Y tế Ninh Hải: Trạm chỉ có 30 biên chế nhưng phải đảm nhiệm toàn bộ công tác chăm sóc sức khỏe, điều trị và phòng bệnh cho hơn 30.000 dân. Lực lượng mỏng khiến trạm gặp vô vàn khó khăn trong việc theo sát từng mảng việc cụ thể, đặc biệt là công tác quản lý, điều trị các bệnh mãn tính tại địa phương.

Bên cạnh áp lực nhân sự, cơ sở hạ tầng và nguồn lực y tế tại trạm cũng đang trong tình trạng thiếu hụt sau khi sáp nhập. Để nâng cao chất lượng phục vụ, bà Loan kiến nghị các cấp thẩm quyền cần quan tâm đầu tư mở rộng cơ sở vật chất, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cơ bản của một trạm y tế xã theo quy định tại Thông tư 43/2025/TT-BYT của Bộ Y tế. Đồng thời, trạm cũng mong muốn được bổ sung kịp thời trang thiết bị, vật tư và cơ cấu thuốc men nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định, đáp ứng tốt nhu cầu khám chữa bệnh của người dân, nhất là nhóm bệnh nhân mắc các bệnh mãn tính.

Mỗi năm tỉnh Khánh Hòa đón hàng chục triệu lượt khách du lịch trong nước và quốc tế. Hoạt động ăn uống, lưu trú, dịch vụ diễn ra liên tục, đồng nghĩa với việc số lượng cơ sở kinh doanh thực phẩm, thức ăn đường phố, bếp ăn tập thể và các loại hình dịch vụ ăn uống ngày càng đa dạng. Theo thống kê, toàn tỉnh Khánh Hòa đang quản lý tới 59.677 cơ sở hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và kinh doanh thực phẩm.

Khi xảy ra một vụ việc nghi ngộ độc, việc phát hiện và lấy mẫu càng sớm càng có ý nghĩa quyết định đến việc xử lý. Nếu thông tin đến cơ quan chuyên môn chậm, mẫu thực phẩm không còn hoặc việc phối hợp giữa các đơn vị chưa kịp thời, quá trình xác định nguyên nhân sẽ gặp nhiều khó khăn. Đây là một trong những vấn đề được Tiến sĩ, Bác sĩ Đỗ Thái Hùng, Viện trưởng Viện Pasteur Nha Trang lưu ý.

Theo Tiến sĩ, Bác sĩ Đỗ Thái Hùng, theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã đang phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện. Trong khi đó, việc bố trí nhân lực và phân định trách nhiệm trong xử lý các vụ việc liên quan đến ngộ độc thực phẩm vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Đặc biệt, cần có quy định rõ ràng về: vụ việc nào được xử lý tại tuyến dưới, vụ việc nào phải chuyển lên cơ quan chuyên môn cấp tỉnh để bảo đảm phản ứng nhanh, lấy mẫu và xác định nguyên nhân ngay từ đầu…

Thực tế này cho thấy, kiểm soát an toàn thực phẩm không thể chỉ trông chờ vào những đợt kiểm tra sau khi sự cố xảy ra, quan trọng hơn là phải xây dựng năng lực giám sát và cảnh báo từ cơ sở, để nguy cơ được nhận diện trước. Đối với Khánh Hòa, điều này càng có ý nghĩa khi địa phương đang hướng tới xây dựng hình ảnh một điểm đến an toàn, văn minh và có sức cạnh tranh quốc tế.

Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Quốc hội khóa XVI xem xét thông qua, tập trung vào 4 chính sách cốt lõi gồm: Đổi mới hệ thống quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng; cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra an toàn thực phẩm trên thị trường (hậu kiểm); số hóa và xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm liên thông giữa các bộ, ngành; nâng cao hiệu quả quản lý đối với loại hình thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể.

Bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Văn Xáng, nguyên Giám đốc Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa cho rằng, cần thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương. Trong đó, lấy ngành Y tế làm đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng, các ngành liên quan vẫn thực hiện chức năng chuyên môn của mình, tránh biến “một đầu mối” thành “một ngành làm tất cả”. Đặc biệt Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) phải đủ sức tiết chế các đơn vị đưa thực phẩm ra thị trường, trong đó quy định rõ trách nhiệm của họ về vấn đề an toàn thực phẩm. Thực phẩm phải truy xuất được, xử phạt được và công khai được. Muốn làm được vậy, cần phải số hóa các khâu để dễ dàng truy xuất dữ liệu, tăng cường giáo dục về an toàn thực phẩm đến tất cả nhân dân.

Trong những thách thức mới của y tế dự phòng, bảo đảm an toàn thực phẩm cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ phòng ngừa từ sớm, từ xa. Từ trạm y tế cơ sở đủ năng lực, hệ thống kiểm nghiệm đáp ứng yêu cầu cho đến thể chế rõ ràng sẽ tạo nên “hàng rào” bảo vệ sức khỏe cộng đồng.