Y tế dự phòng trong chiến lược phát triển mới - Bài cuối

Bác sĩ Bệnh viện Da liễu TP Hồ Chí Minh khám bệnh cho người dân phường Xuân Hòa. Ảnh: Đinh Hằng/TTXVN

Bài cuối: Loại bỏ các mối nguy về sức khỏe

Kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe là một trong những nhiệm vụ quan trọng được đặt ra trong Nghị quyết 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Trong đó, việc giảm tiêu thụ rượu, bia, thuốc lá; kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ môi trường đất, nước, không khí... được xác định là giải pháp quan trọng nhằm chủ động phòng bệnh, giảm gánh nặng bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Trong đó, việc giảm tiêu thụ rượu, bia, thuốc lá; kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ môi trường đất, nước, không khí... được xác định là giải pháp quan trọng nhằm chủ động phòng bệnh, giảm gánh nặng bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Nói không với khói thuốc

Mặc dù hành lang pháp lý ngày càng được thắt chặt nhưng tình trạng hút thuốc lá thụ động vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Theo khảo sát toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành (GATS 2023) tại Việt Nam, khoảng 33 triệu người phơi nhiễm với khói thuốc tại nhà và 5 triệu người tại nơi làm việc. Đáng chú ý, khoảng 50% học sinh bị ảnh hưởng bởi khói thuốc tại gia đình và 70% tại các địa điểm công cộng trong nhà. Ở nước ta, gần 28% tổng số ca tử vong sớm ở nam giới trên 35 tuổi có liên quan đến các bệnh do sử dụng thuốc lá…

Tại Khánh Hòa, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về tác hại của thuốc lá được triển khai ở nhiều cơ quan, đơn vị, trường học và cộng đồng. Qua đó, từng bước hình thành môi trường không khói thuốc, khuyến khích người dân chủ động từ bỏ thuốc lá, bảo vệ sức khỏe bản thân và những người xung quanh.

Anh Nguyễn Thành An (phường Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa) là người có thói quen hút thuốc và thường xuyên phải thức đêm để làm việc. Gần đây, khi xuất hiện tình trạng ho nhiều vào buổi sáng, anh đi khám và được bác sĩ khuyến cáo tăng cường tập luyện, xây dựng lối sống lành mạnh, dừng hút thuốc và hạn chế rượu, bia. Sau một thời gian thay đổi thói quen, tình trạng ho buổi sáng của anh đã giảm.

Theo bác sĩ Tôn Thất Toàn, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Khánh Hòa, khói thuốc lá chứa 7.000 hóa chất độc hại và 69 chất gây ung thư. Hút thuốc gây tổn thương gần như mọi cơ quan trong cơ thể, làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý nguy hiểm; đồng thời làm giảm tuổi thọ. Việc hút thuốc không chỉ gây hại cho người trực tiếp sử dụng mà còn ảnh hưởng đến những người xung quanh thông qua khói thuốc thụ động. Vì vậy, bỏ thuốc lá không chỉ là lựa chọn bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn thể hiện trách nhiệm đối với gia đình và cộng đồng.

Thực hiện Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030, tỉnh Khánh Hòa phấn đấu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 36%, nữ từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 1%. Cùng với đó, người tiếp xúc thụ động với khói thuốc tại nơi làm việc giảm tỷ lệ xuống dưới 25%; tại nhà hàng dưới 65%; quán bar, cà phê dưới 70%; khách sạn dưới 50%. Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, shisha và các sản phẩm thuốc lá mới được ngăn ngừa việc sử dụng trong cộng đồng…

UBND tỉnh Khánh Hòa yêu cầu đưa quy định cấm hút thuốc vào quy chế của cơ quan, đơn vị; thực hiện nghiêm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; lồng ghép chỉ tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá vào các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Công tác truyền thông cũng được đẩy mạnh, tập trung vào những nhóm có nguy cơ cao, đặc biệt là học sinh, thanh thiếu niên, nhằm nâng cao nhận thức về tác hại của thuốc lá truyền thống và các sản phẩm thuốc lá mới.

“Trong phòng, chống tác hại thuốc lá, cách tiếp cận này không chỉ tập trung vào điều trị bệnh do hút thuốc gây ra mà còn chủ động giảm mức độ ảnh hưởng khói thuốc; hỗ trợ người nghiện cai thuốc và ngăn ngừa việc sử dụng các sản phẩm thuốc lá mới. Qua đó, các yếu tố nguy cơ từng bước loại bỏ ngay từ cộng đồng, góp phần giảm bệnh tật, bảo vệ sức khỏe nhân dân và xây dựng môi trường sống không khói thuốc”, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Long Biên nhấn mạnh.

Kiểm soát nguy cơ từ môi trường sống

Cùng với thuốc lá, các yếu tố nguy cơ từ môi trường đất, nước, không khí cũng tác động trực tiếp đến sức khỏe con người. Biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác giám sát, cảnh báo và kiểm soát các nguy cơ môi trường.

Khánh Hòa là địa phương ít chịu ảnh hưởng của các hình thái mưa lũ lớn nhưng những năm gần đây, một số khu vực trên địa bàn tỉnh vẫn xảy ra từ một đến hai đợt lụt mỗi năm. Lũ lụt lịch sử xảy ra tháng 11/2025 khiến nhiều nơi trong tỉnh ngập sâu từ 1-3m. Nước lũ cuốn theo bùn đất, chất thải, hóa chất, vi sinh vật và nhiều tác nhân gây bệnh, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, thực phẩm và môi trường sinh hoạt.

Chị Nguyễn Thị Thu Hà ở phường Tây Nha Trang nhớ lại những ngày nước lũ dâng cao, gia đình không kịp tích trữ đầy đủ lương thực và nước uống. Khi nước lũ rút, bùn non, rác thải phủ kín nhà cửa, đồ đạc... Để hạn chế nguy cơ phát sinh bệnh truyền nhiễm, gia đình chị phải loại bỏ nhiều vật dụng bị ngâm lâu trong nước lũ. Vấn đề nghiêm trọng hơn là sau khi nước rút, hệ thống nước sạch cũng bị “tê liệt” do bị hư hại trong lũ…

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa, lũ lụt bất thường đã làm chất lượng nước tại các điểm quan trắc trên địa bàn bị suy giảm từ mức 1 xuống mức 4. Đáng chú ý, tại điểm Cầu Sông Cái và Võ Cạnh (điểm cấp nước đầu vào Nhà máy xử lý nước cung cấp nước sạch cho khu vực phía Bắc Khánh Hòa) suy giảm chất lượng chỉ đạt mức 4.

Ghi nhận tại thời điểm hiện tại, chất lượng nước sông Cái Nha Trang đã tốt hơn. Tuy nhiên vẫn còn tình trạng nhiễm phèn, hàm lượng sắt trong nước gia tăng và vượt ngưỡng quan trắc ở một số điểm. Vấn đề này đã được các cơ quan chức năng quan trắc thường xuyên để đưa ra những cảnh báo và giải pháp khắc phục kịp thời.

Khi môi trường có những biến đổi liên tục, việc nâng cao năng lực kiểm nghiệm, kiểm định và kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng môi trường sống là rất cần thiết. Đây được xem là “chìa khóa” để nâng cao hiệu quả y tế dự phòng, chủ động nhận diện và loại bỏ các nguy cơ gây bệnh ngay từ môi trường sống. Bộ Y tế đã giao Viện Pasteur Nha Trang nhiệm vụ hỗ trợ chuyên môn cho các tỉnh khu vực miền Trung về vấn đề này.

Thạc sĩ Phan Công Danh, Phó Trưởng Khoa Sức khỏe Môi trường - Bệnh nghề nghiệp, Viện Pasteur Nha Trang cho biết, đơn vị đang triển khai hiệu quả lĩnh vực giám sát chất lượng nước sạch sinh hoạt. Để phục vụ công tác chuyên môn, Viện Pasteur Nha Trang đã đầu tư đồng bộ hệ thống phòng thí nghiệm hóa môi trường và vi sinh môi trường hiện đại, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế. Hiện nay, phòng thí nghiệm sở hữu 186 chỉ tiêu đăng ký theo Nghị định số 22/2026/NĐ-CP, 114 chỉ tiêu đạt chuẩn ISO/IEC 17025, áp dụng hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001 và được cấp chứng nhận đủ điều kiện hoạt động quan trắc môi trường lao động.

Với các thiết bị phân tích tân tiến như: GC-MS, GC-MS/MS, LC-MS/MS, IC và ICP-MS, Viện Pastuer Nha Trang có đủ năng lực phân tích thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, kim loại nặng và các chất độc hại trong mẫu nước, không khí, máu, nước tiểu... Giai đoạn 2021 - 2025, Viện đã thực hiện hơn 18.000 mẫu xét nghiệm với gần 87.000 chỉ tiêu phân tích…

Từ thực tiễn đó cho thấy, kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ môi trường không thể chỉ dừng ở việc xử lý khi sự cố xảy ra mà cần được thực hiện chủ động. Việc đầu tư cho hệ thống y tế dự phòng, nâng cao năng lực kiểm nghiệm và giám sát chất lượng môi trường sẽ giúp nhận diện sớm các tác nhân có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, kịp thời đưa ra cảnh báo và giải pháp ứng phó. Đây cũng chính là cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 72-NQ/TW, từng bước chuyển từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh”, bảo vệ sức khỏe người dân ngay từ môi trường sống.