Yếu tố cốt lõi trong cấu trúc quyền lực và ổn định toàn cầu

Tại nhiều điểm nóng xung đột, an ninh lương thực liên quan trực tiếp tới tình hình bạo lực, bất ổn và không còn là yếu tố tách rời khỏi an ninh quốc gia. Trong khi đó, sự gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột, biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng nghiêm trọng tới an ninh lương thực toàn cầu.

Các chuyên gia của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cho biết, khủng hoảng lương thực thường không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố chồng lấn như biến đổi khí hậu, thiếu nước, xung đột, bất bình đẳng thu nhập... Áp lực về tài nguyên nước, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang làm suy giảm khả năng sản xuất nông nghiệp, khiến nguồn cung lương thực kém ổn định và khó dự báo hơn.

Trên nền thời tiết cực đoan, cảnh báo an ninh lương thực cho thấy hàng triệu người tại Ethiopia, Somalia, Kenya và các nước lân cận có thể đối mặt tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng trong nửa đầu năm nay.

Tại các vùng nông thôn và du mục, đồng cỏ suy kiệt, hố nước cạn dần làm suy giảm thể trạng đàn gia súc và sản lượng sữa, buộc nhiều hộ phải bán tháo gia súc, mất dần tư liệu sản xuất. Trong khi đó, gián đoạn nguồn cung lương thực có thể kích hoạt bất ổn xã hội, thậm chí dẫn tới xung đột.

Hiện có khoảng 673 triệu người trên thế giới đang sống trong tình trạng đói kinh niên. Xung đột là một trong những tác nhân lớn gây ra khủng hoảng lương thực tại nhiều nước, ảnh hưởng tới gần 140 triệu người trên thế giới trong năm qua. Tại châu Phi, khoảng 300 triệu người đang đối mặt tình trạng mất an ninh lương thực. Nạn đói hiện ở mức đáng báo động tại một số quốc gia như Burundi, Cộng hòa dân chủ Congo, Madagascar, Somalia và Nam Sudan.

Trong khi đó, cuộc xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung phân bón khi sản xuất tại các nước vùng Vịnh đình trệ và kéo theo rủi ro đối với an ninh lương thực toàn cầu. Là một trong những trung tâm sản xuất phân bón quan trọng nhất thế giới, vùng Vịnh sản xuất gần một nửa sản lượng lưu huỳnh được bán trên toàn cầu và khoảng một phần ba sản lượng urê, phân bón được giao dịch nhiều nhất thế giới.

Ngoài ra, khu vực cũng cung cấp khoảng 25% lượng amoniac toàn cầu, một nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón. Kể từ khi xung đột Mỹ và Israel với Iran bùng phát, nhiều nhà máy sản xuất phân bón, nhất là tại Qatar đã phải ngừng hoạt động.

Sự gián đoạn nguồn cung phân bón ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp tại nhiều nước. Nhiều quốc gia sản xuất lương thực lớn như Mỹ và Australia phụ thuộc đáng kể vào nguồn urê và phốt-phát từ các nước vùng Vịnh. Châu Á, châu Âu cũng phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ vùng Vịnh khi châu Á nhập khẩu tới 64% amoniac và hơn 50% lưu huỳnh cùng phốt-phát từ Trung Đông, trong khi Liên minh châu Âu (EU) nhập khẩu 26% urê từ Ai Cập.

Tình trạng thiếu hụt lương thực và giá cả tăng cao có thể nhanh chóng gây bất ổn, đặc biệt tại các quốc gia dễ tổn thương. Các cú sốc nguồn cung như gián đoạn xuất khẩu ngũ cốc do xung đột, hay việc hạn chế xuất khẩu gạo ở một số nước châu Á đã tạo hiệu ứng lan tỏa, đẩy giá lương thực toàn cầu tăng mạnh và gây áp lực lên các nước nhập khẩu. Các gián đoạn trong chuỗi cung ứng lương thực, biến động giá cả và khó khăn trong tiếp cận nguồn thực phẩm không còn đơn thuần là vấn đề kinh tế, mà gắn chặt với các yếu tố an ninh và ổn định xã hội.

Những diễn biến này cho thấy, an ninh lương thực không chỉ là vấn đề phát triển mà trở thành yếu tố cốt lõi trong cấu trúc quyền lực và ổn định toàn cầu và những quốc gia có khả năng kiểm soát nguồn cung hoặc ảnh hưởng đến việc phân phối lương thực đang nắm giữ lợi thế đáng kể trong cạnh tranh địa chính trị.