12.000 giờ cao điểm gọi tên đồng đội. Bài 1: Những cái tên chờ trở về

Cụ Phạm Thị Xình lặng lẽ thắp hương bên phần mộ mà gia đình tin là nơi liệt sĩ Lê Văn Sứa yên nghỉ.

Giữa hàng nghìn phần mộ chưa xác định được danh tính ở Điện Biên là hành trình lặng lẽ của những gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ, chỉ mong một ngày người thân được gọi đúng tên và trở về trong ký ức trọn vẹn.

15 năm chờ một lời xác nhận

Chiều 25/7/2026, Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao lặng trong khói hương. Cụ Phạm Thị Xình (82 tuổi) từ Hà Nội lên Điện Biên cùng con, cháu, chắt. Gần 20 người quây quần bên một phần mộ chưa xác định danh tính mà suốt 15 năm qua, gia đình vẫn tin là nơi chồng, cha, ông của mình yên nghỉ.

Trên tấm bia do gia đình gắn là tên liệt sĩ Lê Văn Sứa, sinh ngày 15/10/1943, quê thôn Hoàng Xá, xã Thống Nhất, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây; cấp bậc B1, chiến sĩ C9-D1-E174, hy sinh ngày 7/1/1968. Tấm bia đã có tên, nhưng người nằm dưới phần mộ ấy vẫn chưa được khoa học xác định. Đó cũng là khoảng trống mà gia đình cụ Xình mang theo suốt nhiều thập kỷ.

Theo thông tin gia đình lưu giữ, liệt sĩ Lê Văn Sứa là quân tình nguyện Việt Nam, chiến đấu và hy sinh tại Lào. Sau khi nhận giấy báo tử, cụ Xình cùng người thân lần theo mọi manh mối. Hễ nghe tin có đợt quy tập hài cốt từ Lào về Điện Biên hay xuất hiện đầu mối mới, gia đình lại lên đường. Họ đã tìm ở Tông Khao, Độc Lập và nhiều nơi khác; trước năm 2011 còn sang tận Lào.

Năm 2011, sau nhiều chuyến tìm kiếm không có kết quả, gia đình nhận một phần mộ chưa xác định danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao là nơi liệt sĩ Lê Văn Sứa an nghỉ. Niềm tin ấy xuất phát từ linh cảm và đời sống tâm linh của gia đình, chưa có căn cứ khoa học xác nhận. Họ gắn bia mang tên ông lên phần mộ, từ đó có một nơi để trở về thắp hương.

Cụ Xình cùng cháu gái sửa soạn lễ viếng.

Do điều kiện kinh tế và quãng đường xa, gia đình thường hai năm mới trở lại Điện Biên một lần. Chuyến đi năm nay có cụ Xình, con gái cả Lê Thị Thìn (62 tuổi) cùng nhiều thế hệ con, cháu, chắt. Họ sửa soạn lễ, thắp hương rồi ngồi bên phần mộ suốt buổi chiều.

Lần trở lại này mang ý nghĩa đặc biệt. Trong “Chiến dịch 500 ngày đêm”, phần mộ mà gia đình tin là nơi an nghỉ của liệt sĩ Lê Văn Sứa đã được lấy mẫu hài cốt. Gia đình mới biết thông tin, chưa kịp đăng ký lấy mẫu ADN đối chứng và dự định sẽ thực hiện sau chuyến đi.

Cụ Xình hiểu kết quả có thể khác điều gia đình đã tin suốt nhiều năm. “Nếu khoa học xác định đúng là người thân của mình thì càng quý. Nhưng nếu không phải ông thì đây vẫn là đồng đội của ông, vẫn là người đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc, vì nhiệm vụ quốc tế cao cả”, cụ nói.

Câu trả lời, dù thế nào, cũng không làm 15 năm hương khói trở nên vô nghĩa. Nếu kết quả trùng khớp, hành trình tìm kiếm của gia đình có thể khép lại. Nếu không, họ sẽ tiếp tục đi tìm liệt sĩ Lê Văn Sứa; còn người đã được chăm sóc suốt những năm qua vẫn là một người lính đã hy sinh và có duyên với gia đình.

Bốn thế hệ trong gia đình cụ Xình quây quần bên phần mộ mà họ tin là nơi chồng, cha, ông, cụ của mình đang yên nghỉ cùng đồng đội.

“Các anh có tên cả đấy”

Từ câu chuyện của cụ Xình, ông Trần Ngọc Sơn, nhân viên quản trang Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao, nhắc đến nhiều gia đình khác mà ông từng gặp. Có người ở xa, kinh tế khó khăn, nhiều năm mới thu xếp được một chuyến viếng mộ. Có gia đình chưa có căn cứ xác định chính thức nhưng từ niềm tin riêng đã nhận một phần mộ chưa rõ thông tin là người thân, rồi năm này qua năm khác trở lại chăm sóc.

Theo ông Sơn, Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao có 2.978 phần mộ; hơn 2.500 mộ có hài cốt, số còn lại là “mộ chờ”. Trong số các phần mộ có hài cốt, gần 1.000 mộ đã xác định được danh tính; đợt lấy mẫu ADN lần này triển khai với 911 phần mộ.

Điều khiến người quản trang day dứt không chỉ là số lượng mộ còn thiếu thông tin mà còn là cách gọi. Nhiều người quen dùng cụm từ “mộ vô danh”, nhưng theo ông, cách gọi ấy không phản ánh đúng sự thật. “Trước khi đi nhập ngũ, người ta đều có danh, có tên”, ông nói.

Mỗi người lính đều có họ tên, quê hương và gia đình. Chiến tranh, những lần mai táng tạm, quy tập rồi di chuyển sau đó khiến thông tin bị đứt gãy; không phải họ không có tên, mà là tên của họ chưa được nối lại với đúng phần mộ.

Cách nhìn ấy cũng là điều cụ Xình luôn trăn trở. Đứng giữa những hàng bia ở Tông Khao, cụ nói: “Các chiến sĩ ngày trước ai cũng có họ, có tên đàng hoàng. Chỉ vì chiến tranh nên đến nay nhiều phần mộ vẫn chưa xác định được danh tính. Các anh có tên cả đấy, chỉ là chúng ta chưa xác định được thôi”.

Một người vợ đi tìm chồng và một người quản trang hằng ngày chăm sóc nghĩa trang cùng chung một niềm tin: không có người lính “vô danh”, chỉ có những cái tên chưa trở về đúng phần mộ. Vì thế, ý nghĩa của “Chiến dịch 500 ngày đêm” không chỉ nằm ở số phần mộ được khai quật hay số mẫu hài cốt được lấy, mà ở việc trả lời câu hỏi đã theo nhiều gia đình suốt nhiều thế hệ: người nằm dưới phần mộ này là ai?

Hơn 20 năm qua, ông Trần Ngọc Sơn, nhân viên quản trang Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao, lặng lẽ chăm sóc các phần mộ liệt sĩ.

Ông Trần Đức Huy - Phó Giám đốc Trung tâm Việc làm - Người có công, Sở Nội vụ tỉnh Điện Biên, cho biết, mức độ thiếu thông tin ở mỗi phần mộ rất khác nhau. Có mộ gần như không còn dữ liệu cá nhân; có mộ chỉ còn tên nhưng thiếu quê quán, năm sinh, đơn vị, cấp bậc hoặc ngày hy sinh; có trường hợp chỉ biết đơn vị, cũng có phần mộ đã có họ tên, quê quán nhưng vẫn thiếu căn cứ để xác định chính xác người được an táng.

Những khoảng trống ấy bắt nguồn từ hoàn cảnh chiến tranh. Có người hy sinh không còn giấy tờ tùy thân, đồng đội chỉ kịp mai táng tạm và ghi lại vài thông tin. Sau chiến tranh, nhiều phần mộ tiếp tục được di chuyển; sơ đồ chôn cất, bia mộ, danh sách đơn vị hay biên bản quy tập bị hư hỏng, thất lạc. Thời gian cũng làm ký ức nhân chứng phai nhạt và dấu vết trong phần mộ thay đổi.

Theo ông Huy, không thể xác định danh tính chỉ từ một nguồn thông tin. Lời kể của nhân chứng phải được đối chiếu với hồ sơ đơn vị, sơ đồ chôn cất, lịch sử quy tập và vị trí thực tế. Có trường hợp nhiều chi tiết tưởng như trùng khớp nhưng vẫn chưa đủ căn cứ kết luận. Sự thận trọng là bắt buộc, bởi một kết luận sai không chỉ nhầm tên một phần mộ mà còn kéo dài nỗi đau của nhiều gia đình.

Phía sau mỗi tấm bia chưa đủ thông tin là một hồ sơ lịch sử còn dang dở. Dấu vết đôi khi chỉ còn trong phiên hiệu đơn vị, tên địa danh cũ, ký ức người đồng đội hoặc một biên bản quy tập cách đây hàng chục năm. Khi được tập hợp và đối chiếu, những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ ấy có thể mở lại con đường tìm tên cho người nằm dưới mộ.

Đại tá Dương Quốc Long, Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Điện Biên (ngoài cùng bên trái), chỉ đạo lực lượng khai quật mộ liệt sĩ tại Nghĩa trang Độc Lập.

Đại tá Dương Quốc Long (đứng giữa) thường trực chỉ huy Chiến dịch '500 ngày đêm' tại Điện Biên với tâm niệm: 'Đây là nhiệm vụ hết sức thiêng liêng, là cơ hội để trả ơn các thế hệ đi trước'.

Mỗi công đoạn khai quật đều được thực hiện thận trọng, trang nghiêm.

Cuộc chạy đua trước thời gian

Nếu hồ sơ lưu giữ dấu vết của quá khứ thì hiện trường khai quật lại đặt ra những thử thách rất cụ thể.

Đại tá Dương Quốc Long - Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên, cho biết đợt này tỉnh triển khai lấy mẫu tại 7 nghĩa trang. Nhiều phần mộ đã an táng hơn 70 năm; một số nghĩa trang qua nhiều lần tôn tạo, trùng tu khiến vị trí hài cốt nằm sâu hơn trước.

Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Him Lam, có phần mộ lực lượng phải đào gần 2 m mới tiếp cận được. Ở Nghĩa trang Liệt sĩ A1, theo bộ phận quản trang, một số vị trí còn sâu hơn. Tình trạng mẫu phẩm cũng không đồng đều: có phần mộ không còn đủ vật liệu phù hợp để lấy mẫu, nhưng cũng có trường hợp vẫn đáp ứng yêu cầu giám định.

Đại tá Dương Quốc Long gọi nhiệm vụ này là “một phần việc hết sức thiêng liêng”, là cơ hội để thế hệ hôm nay tri ân các thế hệ cha anh. Với những người trực tiếp thực hiện, mỗi mẫu ADN được lấy thành công không chỉ hoàn thành một nhiệm vụ chuyên môn mà còn mở thêm hy vọng trả lại tên cho liệt sĩ và đáp lại sự chờ đợi của thân nhân.

Ở Tông Khao, ông Trần Ngọc Sơn vẫn đi qua những hàng bia chưa đủ thông tin mỗi ngày. Điều khiến ông day dứt nhất là có những phần mộ chưa từng có người thân đến thắp hương, bởi chưa ai biết người nằm đó là người nhà của mình. Cụ Xình cũng không chỉ mong có câu trả lời cho chồng.

Chiều muộn, những nén hương trước phần mộ mang tên Lê Văn Sứa đã cháy gần hết. Cụ Xình và con cháu vẫn nấn ná bên hàng mộ. Suốt 15 năm, họ gọi người nằm dưới đó bằng một cái tên cụ thể. Giờ đây, họ chờ khoa học xác định cái tên ấy có thực sự thuộc về phần mộ này. Nếu đúng, một cuộc tìm kiếm sẽ khép lại. Nếu chưa đúng, hành trình sẽ tiếp tục.

Quy trình lấy mẫu hài cốt được triển khai chặt chẽ, bảo đảm tuyệt đối không xảy ra sai sót.

Từ Tông Khao, hành trình ấy còn dẫn sang những cánh rừng bên kia biên giới. Theo ông Trần Ngọc Sơn, nghĩa trang là nơi an táng nhiều hài cốt liệt sĩ được quy tập từ Lào trở về. Gia đình cụ Xình cũng từng sang đất bạn tìm liệt sĩ Lê Văn Sứa trước khi gửi gắm niềm tin vào phần mộ ở Tông Khao.

Để một người lính từ núi rừng Bắc Lào trở về những hàng mộ trên đất mẹ là hành trình bắt đầu từ sơ đồ cũ, ký ức của người dân bản, những dấu tích nhỏ giữa rừng và bước chân của những người nhiều năm đi tìm đồng đội.

Hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn.

(Còn nữa)