'Thị ông', 'thị bà' cùng mọc trên cây cổ thụ 400 tuổi giữa xứ Mường

Ở thôn Dụ, xã Xuân Đài, tỉnh Phú Thọ, cây thị cổ thụ nằm giữa những ngôi nhà của người Mường. Tán cây phủ rộng, còn phần gốc mang rõ dấu vết thời gian với lớp vỏ sần sùi và những hốc rỗng. Người dân gọi cây là “cụ thị”, cách xưng hô cho thấy sự gắn bó của họ với cây qua nhiều thế hệ.

Cây thị cổ thụ toả bóng xanh mát giữa bản Mường ở Phú Thọ. Ảnh: Đức Hoàng

Không ai biết chính xác cây bén rễ trên vùng đất này từ bao giờ. Những người cao tuổi chỉ nhớ lời kể của ông bà rằng, từ thời các cụ còn chăn trâu, cắt cỏ, cây thị đã đứng giữa bản Mường. Cây đứng đó như một phần cảnh quan và đời sống văn hóa của cộng đồng người Mường ở Xuân Đài. 

Thời gian để lại dấu vết trên từng phần thân cây. Lớp vỏ sần sùi, nhiều khối u bướu nổi lên tự nhiên, có những khoảng rỗng ăn sâu vào gỗ. Gốc cây lớn đến mức bốn người trưởng thành dang tay mới ôm xuể. Từ đó, thân vươn cao hơn 20m, tán lá phủ bóng xuống một khoảng không gian rộng giữa thôn.

Lớp vỏ sần sùi, nhiều khối u bướu nổi lên trên thân "cụ thị". Ảnh: Đức Hoàng

Ông Hà Lương Thiện - nguyên Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Đài (cũ) - cho biết, dựa vào những câu chuyện truyền qua nhiều thế hệ, người dân ước tính cây có tuổi đời khoảng 300–400 năm.

Một thân cây, ba dáng quả

Điều đặc biệt khiến “cụ thị” được nhắc đến nhiều nhất là ba cành cho ba loại quả có hình dáng khác nhau.

Theo ông Phùng Thanh Minh - người dân địa phương am hiểu về cây thị này thì đến mùa đậu quả, một cành cho quả thị ông, to và thuôn dài, cành khác cho quả thị bà, tròn đều. Cành còn lại cho loại quả nhỏ hơn, có dáng dẹt, được gọi là thị bẹt.

Một thân cây, ba dáng quả. Từ đặc điểm ấy, người dân quen gọi đây là cây thị “ba dòng”. Đến mùa quả chín, nhiều gia đình xin vài quả mang về đặt trong nhà. Hương thị trở thành một phần ký ức quen thuộc của những người lớn lên ở bản Mường.

Cây thị cổ thụ toả bóng xanh mát giữa bản Mường ở Phú Thọ. Ảnh: Đức Hoàng

Quanh cây còn có những câu chuyện được kể từ đời này sang đời khác. Người dân truyền nhau rằng có thể xin quả chín, nhưng không nên bẻ cành hoặc làm hại cây. Đó là quan niệm dân gian, đồng thời cho thấy ý thức gìn giữ cây cổ thụ của cộng đồng.

Với người dân thôn Dụ, việc chăm sóc “cụ thị” bắt đầu từ những việc rất đơn giản, giữ sạch khu vực quanh gốc, tránh tác động đến thân và rễ cây. Qua nhiều năm, cây tiếp tục ra hoa, kết trái, chứng kiến biết bao đổi thay, phát triển của thôn xóm.

Cây thị tại thôn Dụ được công nhận là cây di sản vào năm 2017. Ảnh: Đức Hoàng

Năm 2017, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận cây thị ở thôn Dụ là Cây di sản Việt Nam. Tấm biển ghi nhận giá trị của cây cổ thụ, còn với người Mường ở thôn Dụ, "cụ thị" còn mang giá trị gần gũi hơn, đó là nơi lưu giữ ký ức về bản Mường, về những mái nhà từng nằm dưới bóng thị và những mùa quả thơm.