130 năm trường Quốc học Huế: Ngôi trường của tuấn kiệt, anh thư

Người học sinh tiêu biểu hàng đầu

Học sinh Nguyễn Sinh Cung (còn gọi là Côn) trước khi thi đỗ vào trường Quốc học Huế đã học trường Tiểu học Pháp - Việt Đông Ba. Tại đây vào tháng 4/1908, Người đã tham gia phong trào kháng thuế Trung Kỳ ở Huế, với vai trò là người thông ngôn giúp cho bà con địa phương đối đáp với chức sắc Pháp. Chính nhiệt tình yêu nước, thương dân và sự hăng hái đó khiến mật thám Pháp theo dõi.

Ngày 4/8/1908, khâm sứ Pháp ở Trung Kỳ là Silvain Lévecque gửi văn bản yêu cầu hiệu trưởng Trường Quốc học xác minh lý lịch Nguyễn Sinh Côn, một trong những học sinh vừa đỗ vào trường.

Và ngày 7/8/1908, ông Chouquet, hiệu trưởng Trường Quốc học Huế đã có văn bản phúc đáp: “Tôi hân hạnh báo cho ngài rõ sẽ có thể tiếp nhận vào Trường Quốc học học sinh có tên Nguyễn Sinh Côn, gốc người Nghệ An, học sinh Trường Pháp - An Nam tỉnh Thừa Thiên”.

Một người bạn cùng học Quốc học, lại ngồi cùng bàn với Nguyễn Sinh Côn thời ấy tên là Lê Thiện. Sau này cụ Lê Thiện kể lại: “Côn học giỏi nhưng không học “gạo”. Học môn gì anh cũng hỏi cặn kẽ. Nếu thầy trả lời không thỏa mãn, anh hỏi đến khi ngã ngũ mới thôi. Hán văn anh giỏi nhất lớp. Pháp văn không có trò Nghệ nào bằng anh”.

Nguyễn Sinh Côn chỉ học khoảng một năm tại Quốc học. Trong thời gian này, Người hăng hái tham gia các phong trào cải thiện dân trí, dân sinh rồi đến khoảng tháng 4, 5 năm 1909 thì theo cha vào nhậm chức tri huyện Bình Khê tỉnh Bình Định. Từ Nguyễn Sinh Côn đến Nguyễn Tất Thành rồi Nguyễn Ái Quốc và Hồ Chí Minh là một quá trình hình thành và trưởng thành của một nhân cách lớn của vĩ nhân, từ một học trò yêu nước, thương nòi trở thành người đi tìm đường cứu nước rồi một nhà cách mạng vĩ đại. Trong đó có sự hun đúc không nhỏ khi cắp sách đến trường, một phần tại Quốc học Huế.

Tượng đài Nguyễn Tất Thành – Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Trường Quốc học Huế. Ảnh: QH Huế

Đúng như một học trò Quốc học sau này là Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã khẳng định: “Nhớ đến Trường Quốc học qua nhiều thế hệ, tôi nghĩ rằng, Bác Hồ của chúng ta là người học trò xuất sắc nhất của Trường Quốc học Huế. Thật là một trường có truyền thống, từng có Bác Hồ của chúng ta học ở đây... Mãi đến khóa học có tôi và anh Tạ Quang Bửu, chúng tôi lại sung sướng đọc báo Le Paria (Người cùng khổ) do Bác sáng lập, được các thầy của trường bí mật và trân trọng mang về…”.

Chuyện một nữ sinh Quốc học

Ấy là nữ đạo diễn, nhà văn nổi tiếng Nguyễn Thị Xuân Phượng, một người gốc Huế, sinh năm 1929, năm nay đã 97 tuổi, hiện sống tại TP.HCM. Khi chúng tôi hỏi chuyện những kỷ niệm về trường Quốc học, bà Xuân Phượng nhớ lại “Vào đầu năm 1945 lớp đệ tứ B3 chúng tôi được đón nhiều bạn học lạ mặt, trong đó có một anh dáng người tầm thước, nụ cười hiền hậu và có tài nói chuyện vô cùng lưu loát và hấp dẫn. Tên anh là Phan Tử Quang. Trong những buổi gặp gỡ tại các nơi cắm trại ngoài trời, vài anh chị em chúng tôi được mời đến dự và nghe anh kể về nỗi khổ của người dân An Nam bị nô lệ, kể về quyển sách Indochine S.O.S xuất bản năm 1935, nhằm lên án thực dân Pháp của tác giả Andrée Viollis, kể về tuổi trẻ học sinh cần phải làm gì trong giai đoạn này. v.v...”.

“Là học sinh cũ của một trường do người Pháp giảng dạy ở Đà Lạt lại nhiều năm ở nội trú, lần đầu tiên vào tuổi 16 của mình, khi bước vào ngôi trường Quốc học Huế tôi mới được nghe những buổi nói chuyện đầy ý nghĩa và vô cùng quan trọng cho đời mình. Từ đấy tôi tự nguyện và hăng hái tham gia vào các buổi họp kín này”.

Cũng theo hồi ức của bà Xuân Phượng “Sau sự kiện Nhật đảo chính Pháp tháng 3/1945, phong trào hoạt động ngầm tại trường Khải Định (tức Quốc học) bùng nổ mạnh mẽ. Chúng tôi đã tổ chức các buổi diễn thuyết, rải truyền đơn của Mặt trận Việt Minh và thành lập các nhóm văn nghệ cách mạng. Trong nạn đói lịch sử năm 1945, Đoàn học sinh Cứu quốc Thuận Hóa đã đứng ra tổ chức các cuộc quyên góp gạo, cứu đói cho đồng bào nghèo tại Huế, qua đó xây dựng uy tín lớn và mở rộng tầm ảnh hưởng của Mặt trận Việt Minh trong lòng người dân.

Nữ đạo diễn Xuân Phượng cùng tác giả bài viết

Tám mươi mốt năm đã qua kể từ giờ phút chúng tôi được chứng kiến một sự kiện quan trọng đã diễn ra chiều ngày 30 tháng 8 năm 1945.

Chỉ một ngày trước đó, cả thành phố Huế xôn xao bàn tán tin Vua Bảo Đại sắp thoái vị. Anh Phan Tử Quang cùng hai chị Quỳnh và Châu đã dẫn khoảng ba chục đoàn viên Đoàn học sinh Cứu quốc Thuận Hóa đồng thời là những Hướng đạo sinh cùng tụ họp trước sân cửa Ngọ Môn. Khi chúng tôi đến, trên khoảng sân rộng mênh mông đã có rất đông người xếp hàng, tiếng cười nói ồn ào vang xa.

Bỗng cả rừng người im lặng, mọi hướng nhìn đều ngước lên lầu Ngũ Phụng.

Bóng dáng vua Bảo Đại với chiếc áo dài triều phục màu vàng và ba bốn người mặc âu phục đang đứng cạnh nhau. Vua tiến đến gần sát thành cửa Ngọ Môn, mặt quay về đám đông, tay giơ lên một chiếc mâm phủ vải vàng. Vị vua thứ 13 vương triều Nguyễn đang đọc bản tuyên bố thoái vị. Sau đó ông quay lại trao chiếc mâm cho một người mặc âu phục đứng bên cạnh.

Trên đường về anh Phan Tử Quang cho biết đó là ông Trần Huy Liệu, đại diện Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cùng đi với hai ông Nguyễn Lương Bằng và Cù Huy Cận để tiếp nhận ấn tín và bảo kiếm của vương triều Nguyễn.

Ngay giây phút ấy, đối diện với cửa Ngọ Môn, từ chiếc cột cao trên 50 mét của Kỳ đài lá cờ quẻ Ly của triều Nguyễn từ từ hạ xuống và lá cờ đỏ sao vàng bắt đầu kéo lên. Gió phần phật thổi. Từ cửa thành Ngọ Môn tiếng hoan hô vang dội. Trên khúc sông Hương thường ngày yên tĩnh vang lên tiếng trống chào mừng của một đoàn thuyền đang đậu san sát bên nhau. Những lá cờ đỏ sao vàng rực lên rất lâu trong nắng chiều...

Mang theo mình những kỷ niệm khó quên ấy, sau khi giã từ ngôi trường thân yêu, nhiều bạn tôi đã cùng tôi tự nguyện đi theo con đường kháng chiến”.