3 bài học, 3 trụ cột quản trị quốc gia

Năng lực quản trị quốc gia không chỉ là quản lý hành chính, mà còn là khả năng dẫn dắt đất nước vượt qua khó khăn, thử thách, thúc đẩy phát triển bền vững với bộ máy Nhà nước ngày càng hoạt động hiệu quả, minh bạch, phục vụ Nhân dân tốt hơn.

Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong quản trị quốc gia. Trong bối cảnh mới, chúng ta cần chuyển mạnh từ “quản lý nhà nước” truyền thống (tập trung vào kiểm soát, tuân thủ quy trình và mệnh lệnh hành chính) sang “quản trị nhà nước hiện đại” (trọng tâm là tinh gọn, hiệu quả và trách nhiệm giải trình).

Lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp là mục tiêu và thước đo đánh giá năng lực quản trị công. Ảnh: Thạch Thảo

Để chuyển từ “quản lý nhà nước” sang “quản trị nhà nước” cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó, chú trọng các nguyên tắc cốt lõi như: Thượng tôn pháp luật, pháp luật đứng trên mọi cá nhân, tổ chức; cán bộ, công chức phải có năng lực và phải chịu trách nhiệm trước Nhân dân; đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng dữ liệu mở và cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ cao.

Muốn thành công không chỉ có quyết tâm chính trị rất cao từ Nhà nước, mà còn rất cần có sự tham gia, giám sát từ xã hội và thị trường - tạo nên mối quan hệ tương hỗ, cùng bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước. Trong đó, quan trọng nhất là thay đổi tư duy công vụ từ “làm chủ” sang “phục vụ” - lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm mục tiêu và thước đo đánh giá.

Vậy Việt Nam có thể học hỏi gì từ kinh nghiệm quốc tế trong việc áp dụng các nguyên tắc nêu trên?

Bài học từ Singapore: Cán bộ ưu tú và pháp quyền nghiêm minh

Singapore, từ một thuộc địa nghèo nàn và tham nhũng tràn lan sau khi độc lập năm 1965, đã vươn lên trở thành một trong những quốc gia liêm chính nhất thế giới nhờ chiến lược chống tham nhũng toàn diện, có hệ thống. Bài học cốt lõi nằm ở việc kết hợp giữa “cây gậy và củ cà rốt”: luật pháp nghiêm minh để trừng phạt, cơ chế lương bổng thỏa đáng để khuyến khích tuân thủ và ngăn ngừa vi phạm.

Quản trị hiện đại bắt đầu từ con người. Singapore thực hiện chính sách “tuyển dụng ưu tú” một cách triệt để, tập trung tìm kiếm những cá nhân xuất sắc nhất ngay từ các trường đại học hàng đầu thế giới thông qua các chương trình học bổng Chính phủ danh giá. Họ tin rằng, chỉ những người tài năng nhất mới đủ sức gánh vác trách nhiệm điều hành đất nước. Đi kèm với việc tuyển chọn gắt gao là chế độ đãi ngộ vô cùng cạnh tranh.

Singapore áp dụng nguyên tắc “lương ngang bằng với khu vực tư nhân” đối với công chức cấp cao và chuyên gia. Mức lương của các bộ trưởng, công chức hàng đầu được neo theo thu nhập của nhóm chuyên gia giỏi nhất trong khu vực tư nhân.

Chính sách này mang lại hai lợi ích lớn: Thu hút được nhân tài và giảm thiểu động cơ tham nhũng. Hệ thống đánh giá công chức cũng được thiết lập nghiêm ngặt, minh bạch, gắn trực tiếp với việc thăng tiến và tiền thưởng. Đây là cơ chế mạnh mẽ để đảm bảo trách nhiệm giải trình thực chất và loại bỏ sự trì trệ trong bộ máy.

Sự liêm chính trong thi hành công vụ của Singapore được xây dựng trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, nơi luật pháp đứng trên mọi cá nhân, tổ chức. Pháp luật chống tham nhũng được thi hành nghiêm minh. Cơ quan điều tra tham nhũng hoạt động độc lập và hiệu quả, cho phép điều tra bất kỳ ai, kể cả quan chức cấp cao nhất, nếu có dấu hiệu sai phạm. Từ tiểu học, học sinh được dạy về hậu quả của tham nhũng qua chương trình giáo dục công dân. Công chúng được khuyến khích tố cáo qua đường dây nóng ẩn danh, tạo nên văn hóa “không dung thứ tham nhũng”. Chính các quy định và văn hóa không chấp nhận đặc quyền, đặc lợi này đã tạo ra một môi trường quản trị công bằng, ổn định và dự đoán được - yếu tố then chốt thu hút đầu tư và phát triển bền vững.

Bài học từ Hàn Quốc: Khoa học, công nghệ và hợp tác công - tư

Hàn Quốc đã biến đổi từ một trong những quốc gia nghèo nhất châu Á năm 1960 (GDP bình quân dưới 100 USD) thành cường quốc kinh tế với GDP bình quân hơn 35.000 USD năm 2025. Từ năm 1962, Hàn Quốc thực hiện các kế hoạch kinh tế 5 năm, tập trung vào công nghiệp hóa xuất khẩu (từ dệt may sang điện tử, ô tô). Kế hoạch được điều chỉnh linh hoạt dựa trên dữ liệu thực tiễn, không phải mệnh lệnh cứng nhắc. Nhà nước hỗ trợ có chọn lọc các tập đoàn lớn (chaebol như Samsung, Hyundai) qua vốn vay ưu đãi và bảo hộ thị trường nội địa, nhưng yêu cầu họ dẫn dắt xuất khẩu. Đồng thời, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ qua quỹ tín dụng, tránh bất bình đẳng.

Việt Nam đang đẩy nhanh việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai… để thúc đẩy dịch vụ công. Ảnh minh họa: Nguyễn Huế

Đối thoại công - tư là điểm nổi bật trong quản trị quốc gia của Hàn Quốc. Hội đồng cố vấn kinh tế quốc gia họp định kỳ, với sự tham gia của chính phủ, doanh nghiệp và công đoàn, để đề xuất các giải pháp chính sách nhanh chóng, kịp thời.

Cùng với thay đổi mô hình quản trị, sự phát triển của Hàn Quốc còn xuất phát từ chiến lược mở cửa thu hút chuyên gia toàn cầu ưu tiên hàng đầu vào lĩnh vực công nghệ cao. Đồng thời, duy trì một kỳ thi công chức khách quan, công bằng, đảm bảo chất lượng đầu vào, mở rộng phạm vi tuyển dụng (chuyên gia nước ngoài, chuyên gia kỹ thuật) để bổ sung nhân lực cho các ngành chiến lược.

Hàn Quốc đã áp dụng các mô hình quản trị mới, nhấn mạnh vào kết quả đầu ra thay vì chỉ tuân thủ quy trình hành chính. Công chức cấp cao tại Hàn Quốc thường xuyên phải ký các hợp đồng hiệu suất với các mục tiêu cụ thể, định lượng rõ ràng. Sự thăng tiến và tiền thưởng của họ phụ thuộc trực tiếp vào mức độ hoàn thành các chỉ tiêu này. Điều này tạo ra áp lực tích cực, buộc cán bộ phải hành động hiệu quả và có trách nhiệm giải trình cao.

Bài học từ Estonia: Chính phủ số và Xã hội số

Estonia, từ một quốc gia hậu Xô-viết nghèo nàn năm 1991 đã trở thành “quốc gia kỹ thuật số” hàng đầu thế giới nhờ chiến lược e-Estonia từ năm 2001. Dân số chỉ 1,3 triệu người, nhưng bài học có giá trị toàn cầu chứng minh rằng công nghệ là chìa khóa để hiện đại hóa quản trị, tăng minh bạch và giảm chi phí.

Estonia tiên phong công khai dữ liệu chính phủ (Open Data). Việc công bố dữ liệu thô (trừ dữ liệu cá nhân nhạy cảm) cho phép khu vực tư nhân, các nhà phát triển và xã hội dân sự sử dụng để tạo ra các ứng dụng mới, đồng thời giám sát hiệu quả chi tiêu công và hoạt động của chính phủ.

Estonia xây dựng gần như toàn bộ dịch vụ công trên nền tảng số với 2 trụ cột. Một là thẻ căn cước Điện tử (e-Identity) - hệ thống định danh kỹ thuật số toàn diện, quản lý công việc từ xa, là nền tảng của xã hội số phát triển bậc nhất thế giới. Hai là hệ thống X-Road - xương sống kỹ thuật số, cho phép các cơ sở dữ liệu của các cơ quan chính phủ khác nhau kết nối, trao đổi thông tin một cách an toàn và bảo mật. Nhờ đó, Estonia áp dụng triệt để “nguyên tắc chỉ cung cấp thông tin một lần”, hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp giữa công chức và người dân/doanh nghiệp - giảm cơ hội phát sinh tham nhũng vặt, giúp tăng tính minh bạch, sự công bằng và sự tin tưởng vào nền công vụ.

Ba bài học từ Singapore, Hàn Quốc và Estonia không phải là công thức vạn năng, nhưng đã chứng minh rằng chuyển đổi quản trị là tất yếu và khả thi khi chúng ta có quyết tâm chính trị, có thể chế mạnh mẽ và thực thi nghiêm minh.

Việt Nam đang đi đúng hướng và cần tiếp tục ưu tiên vào 3 trụ cột đồng bộ

1. Pháp luật/Thể chế: Thể chế hóa, thực thi nghiêm minh các quy định về trách nhiệm giải trình và chống tham nhũng trong khu vực công.

2. Nhân lực: Cải cách triệt để chế độ tiền lương và phương thức tuyển dụng để thu hút và giữ chân nhân tài có chuyên môn cao cho các vị trí chiến lược trong khu vực công.

3. Công nghệ/Hạ tầng: Đẩy nhanh việc hoàn thiện các cơ sở dữ liệu quốc gia (dân cư, đất đai, doanh nghiệp) và nền tảng chia sẻ dữ liệu để hiện thực hóa nguyên tắc “chỉ cung cấp một lần” trong dịch vụ công.

TS. Phạm Trọng Nghĩa