30 năm ngành Chứng khoán Việt Nam: Vị thế mới đòi hỏi một thế hệ nhà đầu tư trưởng thành

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn thực hiện nghi thức đánh cồng đánh dấu Việt Nam chính thức tham gia vào chỉ số thị trường mới nổi của FTSE GEIS. Ảnh: Mạnh Tuấn

Cổ phiếu đầu tiên Tạ Đức Minh đầu tư là VSC. Và khoản đầu tư đầu tiên ấy đã thua lỗ. Khi đó, chàng sinh viên Trường Đại học Ngoại thương chưa có nhiều kinh nghiệm, quyết định mua cổ phiếu còn dựa khá nhiều vào nhận định của bạn bè thay vì tự mình nghiên cứu doanh nghiệp và hình thành một quan điểm đầu tư độc lập. Khoản lỗ không lớn, nhưng đủ để Minh nhận ra một điều quan trọng khi tiền của mình được đặt vào thị trường, quyết định cuối cùng cũng phải là của mình.

Cũng từ những trải nghiệm ban đầu ấy, Minh dành nhiều thời gian hơn để học về tài chính, doanh nghiệp và thị trường. Năm 2024, khi theo dõi cuộc thi I-Invest!, Minh bị cuốn hút bởi cách các thí sinh phân tích doanh nghiệp và bảo vệ quan điểm đầu tư. Hai năm sau, chính Minh trở thành quán quân của sân chơi này.

Thay đổi lớn nhất, theo Minh, không nằm ở việc học thêm được bao nhiêu công thức định giá, mà là cách nhìn nhận một quyết định đầu tư. “Một quan điểm đầu tư tốt không phải là quan điểm không thể sai, mà là quan điểm có cơ sở và được điều chỉnh khi xuất hiện thông tin mới”, Minh chia sẻ.

Ảnh minh họa: Đức Thanh

Cũng bắt đầu tìm hiểu chứng khoán từ giảng đường, Mai Nhật Minh, sinh viên Học viện Tài chính lại có một trải nghiệm khác. Nhật Minh biết đến chứng khoán khi bước vào đại học và lựa chọn ngành Tài chính - Ngân hàng. Đến tháng 9/2025, khi tham gia ban chuyên môn Câu lạc bộ Chứng khoán trẻ của Học viện Tài chính, Minh mới dành nhiều thời gian hơn để tìm hiểu thị trường. Tháng 12 cùng năm, chàng sinh viên mở tài khoản, sử dụng khoản tiền tiết kiệm, nhàn rỗi của mình để thực hiện những giao dịch đầu tiên.

Số tiền đưa vào thị trường ban đầu không lớn. Nhật Minh xác định đây trước hết là cơ hội để học hỏi. Tuy nhiên, thời điểm bắt đầu giao dịch cũng không dễ dàng với một người mới, khi những lệnh đầu tiên liên tục rơi vào trạng thái thua lỗ. Nhìn lại quãng thời gian đó, Nhật Minh cho biết quyết định của mình chịu ảnh hưởng khá nhiều từ những nguồn thông tin bên ngoài, từ các room cộng đồng, chia sẻ của bạn bè đến các chỉ báo phân tích kỹ thuật.

Giao dịch khiến Minh nhớ nhất là cổ phiếu EVG. Những thông tin về dự án, lợi nhuận cùng tín hiệu từ phân tích kỹ thuật đã tác động đến quyết định mua khi cổ phiếu ở vùng giá gần đỉnh. Trong khi đó, bối cảnh vĩ mô và diễn biến của ngành bất động sản lại chưa được chàng sinh viên đánh giá đầy đủ. Nhật Minh sau đó quyết định cắt lỗ khi khoản đầu tư giảm khoảng 15%.

Điều Minh giữ lại sau giao dịch ấy không chỉ là con số thua lỗ. Do ngay từ đầu, Minh thực hiện giao dịch với khối lượng nhỏ và tâm thế học hỏi, sau mỗi lần phải cắt lỗ, Minh thường quay lại xem thời điểm vào lệnh có gì chưa phù hợp, đã dựa vào những nguồn thông tin nào và còn bỏ sót yếu tố gì trong quá trình ra quyết định.

Hai người trẻ, hai trải nghiệm khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm, thị trường ngày càng dễ bước vào, nhưng để tự mình đưa ra một quyết định đầu tư có cơ sở lại cần một quá trình dài hơn. Đó cũng là một lát cắt về thế hệ nhà đầu tư mới của thị trường chứng khoán Việt Nam.

Ba thập kỷ trước, câu chuyện lại bắt đầu từ những điều căn bản hơn rất nhiều. Nhớ lại thời điểm năm 1996, PGS.TS Hoàng Xuân Quế - Viện trưởng Viện Kinh tế - Tài chính, Đại học Kinh tế Quốc dân từng chia sẻ: “Lúc đó mọi người còn rất mơ hồ, chưa biết thế nào là cổ phiếu, thế nào là mua bán, thế nào là đặt lệnh.”

Chính trong bối cảnh ấy, việc thành lập một cơ quan quản lý chuyên trách trở thành bước đi đầu tiên để thị trường chứng khoán dần thành hình trong thực tế. Ngày 28/11/1996, Chính phủ ban hành Nghị định số 75/CP thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đặt nền móng cho sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam. Gần 4 năm sau, ngày 28/7/2000, phiên giao dịch đầu tiên được tổ chức tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh với hai cổ phiếu REE và SAM.

Những ngày đầu ấy, cùng với việc xây dựng thể chế và chuẩn bị hệ thống giao dịch, một công việc không kém phần quan trọng là chuẩn bị con người. Cán bộ được đào tạo, tài liệu được xây dựng, kinh nghiệm quốc tế được nghiên cứu, những kiến thức về một thị trường hoàn toàn mới từng bước được truyền tải đến doanh nghiệp và công chúng.

Nếu thử đặt hai thời điểm cạnh nhau, có thể thấy khoảng cách mà thị trường đã đi qua không chỉ nằm ở quy mô vốn hóa, số lượng doanh nghiệp hay giá trị giao dịch. Năm 1996, thách thức là giúp công chúng hiểu cổ phiếu là gì và đặt lệnh như thế nào. Năm 2026, một sinh viên có thể mở tài khoản trên điện thoại, tiếp cận dữ liệu giá, báo cáo doanh nghiệp, phân tích thị trường và thực hiện giao dịch chỉ trong thời gian ngắn.

Nhưng sự thuận tiện ấy cũng tạo ra một bài toán mới. Nhà đầu tư hôm nay không còn đối diện với tình trạng thiếu thông tin. Họ đứng trước điều ngược lại là quá nhiều thông tin. Bên cạnh báo cáo tài chính, công bố chính thức và báo cáo phân tích là mạng xã hội, room đầu tư, lời khuyến nghị, chia sẻ của người quen, những quan điểm trái chiều, thậm chí cả thông tin chưa được kiểm chứng. Nhưng có thông tin không đồng nghĩa với hiểu thông tin, tiếp cận được nhiều ý kiến cũng không đồng nghĩa với khả năng đưa ra quyết định tốt hơn.

Câu chuyện của Tạ Đức Minh và Mai Nhật Minh cho thấy rất rõ sự thay đổi ấy. Một người từng mua cổ phiếu dựa nhiều vào quan điểm của bạn bè, người còn lại từng kết hợp thông tin từ cộng đồng, bạn bè và tín hiệu kỹ thuật nhưng chưa đánh giá đầy đủ bối cảnh rộng hơn. Những khoản lỗ đầu tiên trở thành “học phí” để họ dần chuyển từ việc đi tìm một lời khuyên sang học cách tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Ảnh minh họa: Đức Thanh

Ba mươi năm phát triển cũng đưa thị trường chứng khoán Việt Nam tới một dấu mốc mới. Từ ngày 21/9/2026, Việt Nam chính thức mang trạng thái thị trường mới nổi thứ cấp theo phân loại của FTSE Russell và bắt đầu quá trình gia nhập FTSE Global Equity Index Series. Nhưng vị thế mới không có nghĩa hành trình cải cách đã hoàn tất. Bộ Tài chính xác định “nâng hạng không phải là đích đến cuối cùng mà là một bước tiến mới”, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với thị trường và cơ quan quản lý.

Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi thị trường tiếp tục nâng cao chất lượng, hiện đại hóa hạ tầng, tăng cường công cụ quản trị rủi ro, đa dạng hóa sản phẩm, thu hút dòng vốn bền vững và nâng cao năng lực quản lý, giám sát. Đích đến là một thị trường vốn minh bạch, an toàn, hiệu quả và có sức hấp dẫn bền vững. Trong một thị trường như vậy, chất lượng của những người tham gia cũng phải tiến lên cùng vị thế mới. 

Nếu sự gia tăng của số lượng tài khoản chứng khoán cho thấy cánh cửa thị trường đã rộng hơn, chất lượng cơ sở nhà đầu tư lại được quyết định bởi những gì diễn ra sau khi cánh cửa ấy mở ra. Đó là khả năng hiểu sản phẩm, kiểm chứng thông tin, xác định mục tiêu, nhận diện rủi ro và duy trì kỷ luật.

Nâng chất cơ sở nhà đầu tư không chỉ là câu chuyện giúp từng nhà đầu tư cá nhân có thêm kiến thức. Ở cấp độ thị trường, yêu cầu còn là từng bước hình thành một cơ sở nhà đầu tư cân bằng hơn, chuyên nghiệp hơn, gia tăng vai trò của nhà đầu tư tổ chức và những nguồn vốn dài hạn.

Yêu cầu này đã được đặt trong các định hướng phát triển dài hạn của thị trường. Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030 xác định mục tiêu phát triển thị trường ổn định, an toàn, lành mạnh, hiệu quả, bền vững và hội nhập; đồng thời chú trọng phát triển cơ sở nhà đầu tư, hướng tới cơ cấu hợp lý giữa nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư tổ chức. Đề án “Tái cấu trúc nhà đầu tư và phát triển ngành quỹ đầu tư chứng khoán đến năm 2030” được Bộ Tài chính phê duyệt tại Quyết định số 3168/QĐ-BTC tiếp tục đặt trọng tâm vào nâng cao chất lượng nhà đầu tư cá nhân, khuyến khích sự tham gia của nhà đầu tư tổ chức và phát triển ngành quỹ, qua đó từng bước xây dựng cơ cấu nhà đầu tư hợp lý, chuyên nghiệp và bền vững hơn.

Trong định hướng đó, Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương cho rằng, phổ biến kiến thức cho nhà đầu tư cá nhân cần được thực hiện thường xuyên, có trọng tâm và lâu dài. Nội dung không chỉ dừng ở kiến thức chung mà cần đi vào những vấn đề thiết thực như đặc điểm sản phẩm, mức độ rủi ro, chi phí, thanh khoản, cách lựa chọn sản phẩm và nguyên tắc phân bổ tài sản, qua đó từng bước hình thành thói quen đầu tư có kỷ luật và dài hạn. Như vậy, nâng chất cơ sở nhà đầu tư cần diễn ra đồng thời ở hai chiều mỗi nhà đầu tư cá nhân trưởng thành hơn trong cách ra quyết định; thị trường có thêm những dòng vốn tổ chức, chuyên nghiệp và dài hạn.

Để tạo ra sự thay đổi bền vững, giáo dục nhà đầu tư vì thế không thể chỉ bắt đầu sau khi một cá nhân đã mở tài khoản chứng khoán. Một hướng đi dài hạn hơn là đưa kiến thức tài chính và trải nghiệm thị trường đến gần người trẻ, đồng thời thu hẹp khoảng cách giữa kiến thức trong giáo trình với thực tế vận hành..

Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán SSI Nguyễn Đức Thông nhìn nhận, khi thị trường bước vào giai đoạn phát triển mới, số lượng nhà đầu tư tăng lên thì yêu cầu về kiến thức cũng cao hơn. Từ trải nghiệm của mình, ông Thông cho rằng việc được tiếp cận hoạt động thực tế ngay trong quá trình học giúp sinh viên định hướng nghề nghiệp và chuẩn bị tốt hơn trước khi bước vào thị trường lao động. Với nhà đầu tư, nền tảng kiến thức tốt hơn cũng giúp họ có khả năng kiểm chứng thông tin, cân nhắc trước quyết định thay vì phản ứng vội vàng trước những thông tin chưa được xác thực. Ở phía nhà trường, sự thay đổi cũng đang diễn ra theo hướng đưa thực tiễn sâu hơn vào chương trình đào tạo.

Điểm đến cuối cùng của giáo dục nhà đầu tư không phải biến mọi sinh viên thành người mua bán cổ phiếu, càng không phải dạy họ đi tìm một mã chứng khoán có khả năng tăng giá. Điều quan trọng hơn là tạo nền tảng để khi lựa chọn tham gia thị trường, mỗi người biết mình đang đầu tư vào đâu, thông tin nào cần kiểm chứng, rủi ro nào có thể xảy ra và vì sao mình đưa ra quyết định.

Tạ Đức Minh cho rằng thế hệ trẻ không chỉ là những người thụ hưởng sự phát triển của thị trường, mà còn phải góp phần làm cho thị trường minh bạch, chuyên nghiệp và đáng tin cậy hơn. Còn với Mai Nhật Minh, bài học ấy bắt đầu đơn giản hơn sau một lần cắt lỗ, quay lại xem mình đã sai ở đâu. Những trải nghiệm nhỏ của hai sinh viên có thể chưa nói hết câu chuyện về một thị trường đã trải qua ba thập kỷ. Nhưng chúng cho thấy một thay đổi rất lớn trong cách thế hệ mới bước vào chứng khoán.

Ba mươi năm trước, những người đặt nền móng cho thị trường phải bắt đầu bằng việc giải thích cổ phiếu là gì, mua bán ra sao và đặt lệnh như thế nào. Ba mươi năm sau, một sinh viên có thể hoàn thành những thao tác ấy trong vài phút trên điện thoại. Công nghệ đã rút ngắn rất nhanh khoảng cách để bước vào thị trường. Nhưng khoảng cách từ một người có tài khoản chứng khoán đến một nhà đầu tư có kiến thức, bản lĩnh và trách nhiệm không thể được rút ngắn chỉ bằng một cú nhấp chuột. Trong vị thế mới của thị trường chứng khoán Việt Nam, việc hình hành một thế hệ nhà đầu tư như vậy cũng chính là một phần của hành trình nâng chất thị trường cho những năm tiếp theo./.

Ảnh minh họa: Dũng Minh - Đức Thanh

Phương Anh