4 điểm nghẽn làm chậm giải ngân ngân sách khoa học công nghệ

Bộ trưởng Vũ Hải Quân chỉ rõ 4 nguyên nhân khiến giải ngân ngân sách khoa học công nghệ chậm - Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Ngân sách tăng gấp 7 lần, giải ngân mới đạt 42,2%

Chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Đại biểu Quốc hội Nghệ An) cho biết, năm 2026, ngân sách Nhà nước bố trí 95.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đến hết tháng 10, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,2%.

Nếu tính trên tổng nguồn vốn hơn 104.000 tỷ đồng, số thực chi mới đạt khoảng 1/5. Đáng chú ý, hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân giải ngân chậm, đồng thời thông tin cơ sở đề xuất tăng ngân sách cho lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số lên 120.000 tỷ đồng trong năm 2027.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, quá trình phân bổ kinh phí bắt đầu từ khâu lập dự toán của các bộ, ngành, địa phương. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm tổng hợp, thẩm định, sau đó chuyển Bộ Tài chính thực hiện phân bổ.

Theo Bộ trưởng, trách nhiệm trong quá trình này thuộc về ba bên. Các bộ, ngành, địa phương phải lập dự toán đầy đủ, xác định rõ sản phẩm đầu ra; Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ kinh phí.

Để khắc phục tình trạng chậm trễ, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ làm việc với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán, đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến, hỗ trợ thẩm định và rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí.

Bốn nguyên nhân cốt lõi khiến giải ngân chậm

Cũng tại phiên chất vấn, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Đoàn Đại biểu Quốc hội Hà Nội) đề nghị Bộ trưởng Vũ Hải Quân phân tích những nguyên nhân cốt lõi khiến nguồn lực dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chưa được giải ngân như kỳ vọng, dù ngân sách đã được bố trí.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng chỉ ra 4 nguyên nhân chính.

Thứ nhất, quy mô ngân sách tăng đột biến. Trước đây, kinh phí chi thường xuyên cho khoa học công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng. Hiện nay, tổng kinh phí dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư, đã tăng gấp 7 lần. Việc nguồn lực tăng nhanh tạo áp lực lớn đối với quá trình tổ chức triển khai và giải ngân.

Thứ hai, chính sách, pháp luật có độ trễ. Nghị quyết 57-NQ/TW được ban hành từ tháng 12/2024, nhưng nhiều quy định cụ thể hóa chỉ đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực. Điều này ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng, phê duyệt và triển khai các nhiệm vụ.

Thứ ba, cách xác định nhiệm vụ khoa học công nghệ có sự thay đổi căn bản. Nếu trước đây, nhiệm vụ chủ yếu xuất phát từ đề xuất của các nhà khoa học thì hiện nay phải bắt đầu từ những bài toán thực tiễn, với sự tham gia của các viện nghiên cứu, trường đại học. Cách tiếp cận mới đòi hỏi nhiều thời gian hơn cho quá trình phối hợp, xây dựng và xác định nhiệm vụ.

Thứ tư, năng lực tổ chức thực hiện tại một số cơ quan, đơn vị còn hạn chế, cùng với tâm lý e ngại khi triển khai những nhiệm vụ mới. Theo Bộ trưởng, đây là vấn đề khó, tác động trực tiếp đến tiến độ sử dụng nguồn lực dành cho khoa học công nghệ.

Bốn nguyên nhân được Bộ trưởng nêu ra cho thấy, điểm nghẽn giải ngân không chỉ nằm ở khâu phân bổ ngân sách mà còn liên quan đến quá trình hoàn thiện thể chế, phương thức xác định nhiệm vụ và năng lực thực thi tại các cơ quan, đơn vị.

Trong bối cảnh nguồn lực dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tiếp tục được đề xuất tăng trong năm 2027, yêu cầu đặt ra không chỉ là bố trí đủ kinh phí mà còn phải nâng cao chất lượng lập dự toán, tháo gỡ vướng mắc về cơ chế và gắn trách nhiệm sử dụng ngân sách với sản phẩm, hiệu quả thực tế.