4 nhóm thực phẩm, đồ uống cần lưu ý khi đang dùng thuốc trị đái tháo đường

Điều trị đái tháo đường không chỉ dựa vào thuốc mà còn phụ thuộc nhiều vào chế độ ăn, mức độ vận động và thói quen sinh hoạt. Một số thực phẩm, đồ uống có thể làm đường huyết tăng nhanh, trong khi một số khác có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết hoặc khiến tác dụng phụ của thuốc trở nên rõ rệt hơn.

Tuy nhiên, không phải mọi thực phẩm này đều có tương tác trực tiếp với thuốc. Vì vậy, người bệnh không nên tự ý kiêng khem quá mức hoặc ngừng thuốc chỉ vì lo ngại về thực phẩm.

1. Thực phẩm, đồ uống nào người đái tháo đường cần lưu ý?

1.1. Rượu bia cần đặc biệt thận trọng

Rượu có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết, đặc biệt ở người đang sử dụng insulin hoặc các thuốc kích thích tuyến tụy tiết insulin như nhóm sulfonylurea. Thông thường, gan có vai trò duy trì đường huyết bằng cách giải phóng glucose và tạo glucose mới khi cơ thể cần. Khi có rượu, quá trình tạo glucose mới ở gan bị ức chế. Vì vậy, sau khi uống rượu, đường huyết có thể giảm, nhất là khi người bệnh uống lúc đói, ăn ít hoặc đang dùng thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết. Đáng lưu ý, hạ đường huyết do rượu có thể xuất hiện muộn, thậm chí nhiều giờ sau khi uống.

Người bệnh đang dùng insulin hoặc sulfonylurea cần đặc biệt thận trọng với rượu bia. Không nên tự ý điều chỉnh liều thuốc để "bù" cho việc uống rượu. Nếu vẫn uống, cần trao đổi với bác sĩ về mức độ phù hợp, không uống khi đói và theo dõi đường huyết theo hướng dẫn.

Với metformin, vấn đề đáng lưu ý là uống rượu nhiều hoặc quá mức có thể làm tăng nguy cơ nhiễm toan lactic, một biến cố hiếm nhưng nghiêm trọng. Nguy cơ này đặc biệt cần được quan tâm khi người bệnh đồng thời có các yếu tố làm tăng nguy cơ tích tụ metformin hoặc lactate. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) 2026 cho biết, nhiễm toan lactic liên quan metformin rất hiếm và chủ yếu gặp khi chức năng thận suy giảm nặng.

Do đó, người bệnh đái tháo đường không nên xem rượu bia là đồ uống "an toàn" chỉ vì uống với lượng nhỏ. Người vốn không uống rượu cũng không nên bắt đầu uống vì mục đích bảo vệ tim mạch.

Người bệnh đái tháo đường cần lưu ý một số thực phẩm, đồ uống khi đang dùng thuốc để tránh ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết và hạn chế tác dụng phụ.

1.2. Bưởi và nước ép bưởi

Bưởi là loại trái cây giàu vitamin và có thể nằm trong chế độ ăn lành mạnh. Tuy nhiên, bưởi và nước ép bưởi có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa của một số thuốc, do tác động lên các enzyme và chất vận chuyển thuốc ở đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, không phải người bệnh đái tháo đường dùng thuốc đều phải kiêng bưởi. Tương tác phụ thuộc vào từng hoạt chất, liều dùng và các thuốc khác mà người bệnh đang sử dụng; cần chú ý hơn ở người bệnh đái tháo đường đồng thời sử dụng thuốc điều trị cholesterol, huyết áp hoặc bệnh tim mạch. Một số statin có tương tác đáng lưu ý với bưởi, vì vậy người bệnh cần kiểm tra cụ thể tên thuốc thay vì tự loại bỏ bưởi khỏi chế độ ăn.

Với thuốc điều trị đái tháo đường, nếu đang dùng thuốc và thường xuyên ăn bưởi hoặc uống nước ép bưởi, người bệnh nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ xem chính hoạt chất mình đang sử dụng có cần hạn chế bưởi hay không. Đây là cách tiếp cận an toàn hơn so với việc coi bưởi là thực phẩm "cấm" đối với tất cả người bệnh đái tháo đường.

1.3. Đồ uống có đường và thực phẩm nhiều carbohydrate tinh chế

Nước ngọt có đường, trà hoặc cà phê pha nhiều đường, nước tăng lực, bánh kẹo và nhiều loại thực phẩm chứa carbohydrate tinh chế có thể làm lượng glucose trong máu tăng nhanh. Nhóm thực phẩm này có thể không tương tác trực tiếp với thuốc, nhưng sẽ khiến việc kiểm soát đường huyết khó khăn hơn. Lượng carbohydrate trong khẩu phần có ảnh hưởng trực tiếp đến đường huyết sau ăn, vì vậy người bệnh cần quan tâm cả loại thực phẩm, khẩu phần và cách phối hợp các thực phẩm trong bữa ăn.

Một sai lầm thường gặp là cho rằng, chỉ cần uống thuốc là có thể ăn uống thoải mái. Thuốc hạ đường huyết không thể "chống lại" hoàn toàn tác động của một chế độ ăn nhiều đường và carbohydrate tinh chế.

Người bệnh nên ưu tiên rau, các nguồn protein phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn carbohydrate giàu chất xơ; hạn chế đồ uống có đường và thực phẩm siêu chế biến. Nước lọc nên được ưu tiên hơn các loại đồ uống có đường.

Cũng cần lưu ý, người bệnh không nên tự ý cắt hoàn toàn carbohydrate hoặc bỏ bữa, đặc biệt khi đang dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết. Việc giảm lượng thức ăn đột ngột trong khi liều thuốc không thay đổi có thể dẫn đến hạ đường huyết.

1.4. Thực phẩm nhiều dầu mỡ

Thực phẩm nhiều chất béo, đặc biệt các món chiên rán, nhiều dầu mỡ, không phải "tương tác thuốc" theo nghĩa thông thường. Tuy nhiên, chúng có thể khiến một số triệu chứng tiêu hóa ở người đang điều trị đái tháo đường trở nên khó chịu hơn.

Metformin thường gây các tác dụng phụ như đầy bụng, khó chịu ở bụng hoặc tiêu chảy, nhất là trong thời gian đầu điều trị hoặc khi tăng liều. ADA 2026 khuyến nghị có thể giảm tác dụng phụ bằng cách tăng liều từ từ hoặc sử dụng dạng giải phóng kéo dài khi phù hợp.

Ở người sử dụng thuốc nhóm GLP-1 hoặc thuốc đồng vận kép GIP/GLP-1, các triệu chứng như buồn nôn, nôn, đầy bụng và cảm giác nhanh no cũng có thể xuất hiện. Điều chỉnh chế độ ăn khi có tác dụng phụ tiêu hóa, trong đó có giảm khẩu phần mỗi bữa và hạn chế thực phẩm nhiều chất béo hoặc cay nếu những thực phẩm này làm triệu chứng nặng hơn.

Vì vậy, nếu đang dùng các thuốc này và thường xuyên buồn nôn, đầy bụng hoặc khó tiêu, người bệnh nên giảm các món chiên rán, nhiều dầu mỡ, ăn khẩu phần nhỏ hơn và ăn chậm. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc nghiêm trọng, cần trao đổi với bác sĩ thay vì tự ngừng thuốc.

2. Ăn uống thế nào khi đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường?

Không có một thực đơn duy nhất phù hợp với tất cả người bệnh. Chế độ ăn cần được cá thể hóa dựa trên thuốc đang sử dụng, mục tiêu kiểm soát đường huyết, cân nặng, chức năng thận, bệnh tim mạch và các bệnh lý đi kèm.

Nhìn chung, người bệnh nên:

Ưu tiên rau, thực phẩm giàu chất xơ, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn protein phù hợp.
Chọn trái cây nguyên quả với khẩu phần phù hợp thay vì thường xuyên dùng nước ép.
Hạn chế đồ uống có đường, bánh kẹo và thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung.
Hạn chế các món chiên rán, nhiều dầu mỡ nếu chúng gây đầy bụng, buồn nôn hoặc khó tiêu.
Không bỏ bữa hoặc nhịn ăn kéo dài khi đang sử dụng insulin hay thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết.
Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về những thực phẩm cần tránh dựa trên tên thuốc cụ thể đang sử dụng.

Đặc biệt, người bệnh không nên tự ý giảm liều, bỏ thuốc hoặc thay đổi thời điểm uống thuốc chỉ vì thay đổi chế độ ăn. Một số thuốc cần được dùng trước, trong hoặc sau bữa ăn tùy từng hoạt chất. Nếu không chắc chắn, cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và hỏi nhân viên y tế.