40 năm Đổi mới: Từ nền kinh tế bao cấp đến vị thế mới trên bản đồ toàn cầu

PV VietNamNet có cuộc trao đổi với TS Trần Quang Thắng - Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM - về các dấu mốc đột phá trong hành trình nói trên cũng như sự chuyển đổi mô hình tăng trưởng, vai trò của kinh tế số - xanh - tuần hoàn và những kỳ vọng cho giai đoạn phát triển của đất nước trong thời gian tới.

TS Trần Quang Thắng - Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM. Ảnh: Phước Sáng

Trong hành trình Đổi mới, theo ông, những dấu mốc và bước đột phá lớn nhất trong việc chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?

Theo tôi, trong hành trình Đổi mới, dấu mốc lớn nhất là Đại hội 6 năm 1986, khi Việt Nam chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Các bước đột phá quan trọng gồm: xóa bỏ bao cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp và người sản xuất; đổi mới nông nghiệp với chính sách khoán, đặc biệt là Khoán 10; thừa nhận kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế tư nhân và đầu tư nước ngoài trở thành động lực phát triển; từng bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và mở cửa, hội nhập quốc tế sâu rộng, tiêu biểu là gia nhập ASEAN, WTO và tham gia các hiệp định thương mại tự do.

Điểm cốt lõi của quá trình này là đổi mới tư duy phát triển, kết hợp hiệu quả giữa quy luật thị trường với mục tiêu công bằng, tiến bộ xã hội và vai trò định hướng của Nhà nước, hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Mô hình tăng trưởng kinh tế hiện nay đã khắc phục được những hạn chế cốt lõi nào so với giai đoạn đầu đổi mới, thưa ông?

So với giai đoạn đầu Đổi mới, mô hình tăng trưởng kinh tế hiện nay đã khắc phục một số hạn chế cốt lõi như từ tăng trưởng chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và mở rộng vốn đầu tư, Việt Nam chuyển dần sang chú trọng năng suất, chất lượng, hiệu quả và đổi mới sáng tạo.

Nền kinh tế không còn vận hành theo kiểu tháo gỡ thiếu hụt trước mắt mà hướng nhiều hơn tới ổn định vĩ mô, nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển khu vực tư nhân, hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời quan tâm hơn đến phát triển bền vững, chuyển đổi số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Điểm tiến bộ quan trọng là tăng trưởng ngày càng gắn với cải cách thể chế, khoa học - công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực được ưu tiên chú trọng và mục tiêu phát triển bao trùm.

Trung tâm TPHCM nhìn từ trên cao. Ảnh: Nguyễn Huế

Để tiếp tục cải thiện mô hình tăng trưởng, Việt Nam cần tập trung vào một số giải pháp. Đó là đẩy mạnh cải cách thể chế, tạo môi trường kinh doanh minh bạch và thuận lợi hơn; chuyển mạnh từ tăng trưởng dựa vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đồng thời, một giải pháp nữa là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực công nghệ cao, phát triển khu vực kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế.

Việc thúc đẩy kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao năng lực tự chủ, sức chống chịu của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng cũng là giải pháp quan trọng.

Và điểm then chốt là phải gắn tăng trưởng nhanh với phát triển bền vững, bao trùm và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.

Theo nhận định của ông, quy mô và vị thế của nền kinh tế Việt Nam trên trường quốc tế đã thay đổi ra sao sau hơn 40 năm qua?

Sau hơn 40 năm Đổi mới, quy mô và vị thế của nền kinh tế Việt Nam đã thay đổi rất sâu sắc.

Từ một nền kinh tế nhỏ, nghèo, thiếu lương thực và còn khép kín, Việt Nam đã vươn lên thành nền kinh tế có quy mô khá trong khu vực, duy trì tốc độ tăng trưởng tương đối cao, trở thành điểm đến quan trọng của đầu tư nước ngoài và tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vị thế quốc tế của Việt Nam cũng được nâng lên rõ rệt thông qua hội nhập kinh tế sâu rộng, quan hệ thương mại với nhiều đối tác lớn và vai trò ngày càng tích cực trong các hiệp định thương mại, diễn đàn khu vực và quốc tế.

Điểm nổi bật là Việt Nam không chỉ tăng về quy mô GDP, xuất nhập khẩu, thu hút FDI, mà còn bắt đầu được nhìn nhận như một nền kinh tế năng động, ổn định và có tiềm năng phát triển dài hạn.

Cơ hội để TPHCM "tự cởi trói" 

Vừa qua, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Phát triển Đô thị. Theo ông, có thể kỳ vọng như thế nào đối với TPHCM sau khi luật chính thức có hiệu lực?

Việc ban hành Luật Phát triển Đô thị là điều mà TPHCM đã mong mỏi từ lâu. Với vị thế của một siêu đô thị và là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, thành phố cần một cơ chế đủ mạnh, không còn khoảng cách hay sự phân biệt về thể chế phát triển so với Thủ đô Hà Nội.

Đạo luật này được kỳ vọng sẽ trao quyền tự chủ thực sự cho thành phố, giúp chính quyền địa phương đưa ra các quyết định nhanh chóng, kịp thời và sát với thực tiễn kinh tế - xã hội khu vực phía Nam. Đây cũng là cơ sở để thiết lập thể chế liên kết vùng, khơi dậy sức sáng tạo của nhân dân và thu hút nhân tài trong lẫn ngoài nước bằng các chính sách đột phá.

Việc Luật Phát triển Đô thị được ban hành chính là cơ hội để TPHCM "tự cởi trói" cho chính mình. Ảnh: Nguyễn Huế

Nhìn sang Singapore hay Trung Quốc, chúng ta thấy cơ chế thu hút nhân tài và nguồn lực của Việt Nam vẫn còn nhiều vướng mắc. Muốn phát triển, cơ chế phải thông thoáng, bộ máy con người phải đủ giỏi và đạt chất lượng để phụng sự cộng đồng. Kỳ vọng lớn nhất là TPHCM sẽ có bước chuyển biến mạnh mẽ, khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước.

Để đạo luật này thực sự đi vào đời sống của người dân và doanh nghiệp một cách hiệu quả nhất, theo ông, đâu là những yếu tố tiên quyết?

Tôi cho rằng yếu tố tiên quyết là phải phân cấp, phân quyền đủ mạnh cho địa phương, đồng thời phát huy tinh thần đóng góp tự nguyện và sự tuân thủ nghiêm túc của giới doanh nghiệp cũng như toàn thể nhân dân.

Về quản lý đô thị và môi trường, sự thay đổi không nằm ở khẩu hiệu hô hào suông mà nằm ở tư duy quy hoạch, tính nghiêm minh của pháp luật và sự làm gương của những người đại diện cho xã hội. Việc xử lý rác thải hay giữ gìn vệ sinh chung phải được tổ chức bài bản, có chế tài rõ ràng.

Việc phát triển hạ tầng, xây dựng cơ sở hạ tầng phải đảm bảo đúng tiến độ và tuyệt đối không lãng phí. Trong giai đoạn hiện nay, sự lãng phí tài nguyên và thời gian còn nguy hiểm hơn cả tham nhũng.

Về giáo dục và đào tạo thì cần triệt để thực hiện nguyên lý "học đi đôi với hành" để xây dựng một môi trường xã hội lành mạnh, văn minh và sáng suốt.

TS Trần Quang Thắng: Kỳ vọng lớn nhất là đất nước phát triển thịnh vượng, hiện đại, bao trùm và người dân là trung tâm, được thụ hưởng rõ rệt hơn các thành quả phát triển. Ảnh: Phước Sáng

Tôi hy vọng việc Luật Phát triển Đô thị được ban hành chính là cơ hội để TPHCM "tự cởi trói" cho chính mình. Đã đến lúc chúng ta cần nhìn thẳng vào sự thật, đối thoại thẳng thắn để loại bỏ rào cản, xây dựng các văn bản hướng dẫn ngắn gọn, dễ hiểu và áp dụng được ngay: làm đúng thì hỗ trợ, làm sai thì xử lý nghiêm.

Một bộ luật thực sự "của dân, do dân, vì dân" phải thể hiện đúng nguyện vọng của người dân và doanh nghiệp, tạo ra sự đồng thuận từ Trung ương đến địa phương, đưa TPHCM bước vào giai đoạn phát triển mới thông thoáng và bền vững.