48 giờ căng thẳng và động thái xoay chiều của Tổng thống Trump với Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng. Ảnh: THX/TTXVN

Theo kênh CNN, ngày 20/3, ông phát biểu trước khi lên trực thăng rời đi: “Không thực hiện ngừng bắn khi ta đang hoàn toàn phá hủy phía bên kia”.

Ba ngày sau, sau một tối hậu thư và một vài cuộc trao đổi với một quan chức bí ẩn ở Tehran, ông Trump đã thay đổi quan điểm. Ông tuyên bố trước đám đông tại Memphis (bang Tennessee) ngày 23/3: “Họ muốn dàn xếp, và chúng ta sẽ hoàn tất điều đó”.

Sự đảo chiều đột ngột này và các cuộc đàm phán hòa bình tiến triển nhanh chóng đã đánh dấu thay đổi mạnh mẽ trong cách tiếp cận của chính quyền Mỹ đối với cuộc chiến. Chỉ mới tối 21/3, Tổng thống Trump cảnh báo sẽ tấn công các nhà máy điện của Iran nếu eo biển Hormuz không được mở trong vòng 48 giờ.

Việc ai đang đàm phán hoặc liệu các cuộc trao đổi có thực sự diễn ra hay không ngay lập tức trở thành vấn đề gây tranh cãi. Ông Trump từ chối nêu tên quan chức Iran mà các đặc phái viên của ông đang tiếp xúc, chỉ mô tả người này là “đáng kính”. Ngay cả khi Tổng thống phát biểu, các đơn vị Thủy quân lục chiến Mỹ vẫn đang được điều động tới Trung Đông, làm dấy lên nghi ngờ về tính thực chất của các cuộc đàm phán.

Về phía mình, Iran phủ nhận mọi cuộc trao đổi và cho rằng ông Trump đã rút lại cảnh báo vì lo ngại Iran trả đũa.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội X: “Không có cuộc đàm phán nào với Mỹ”. Ông nói việc Mỹ trì hoãn tấn công các nhà máy điện nhằm thoát khỏi vũng lầy mà Mỹ và Israel đang mắc kẹt.

Tuy vậy, các tuyên bố phủ nhận được diễn đạt thận trọng và không bác bỏ khả năng hai bên đã trao đổi thông điệp nhằm thăm dò khả năng nối lại đàm phán.

Các bên trung gian giữa Mỹ và Iran

Theo năm nguồn tin, nhiều quốc gia đang tích cực làm trung gian giữa Mỹ và Iran khi tác động của cuộc chiến lan rộng toàn cầu. Các nguồn tin nói rằng họ không biết về cuộc đàm phán trực tiếp nào giữa hai bên kể từ khi xung đột bùng phát, trái với tuyên bố của ông Trump.

Nhà Trắng từ chối cung cấp thêm chi tiết về các cuộc trao đổi mà ông Trump nói do các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner dẫn dắt.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt phát biểu họp báo tại Washington, D.C., Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Thư ký báo chí Karoline Leavitt nói trong một tuyên bố: “Đây là các cuộc thảo luận ngoại giao nhạy cảm và Mỹ sẽ không đàm phán thông qua báo chí. Tình hình đang diễn biến và không nên coi các suy đoán về các cuộc gặp là cuối cùng cho đến khi Nhà Trắng chính thức công bố”.

Theo các nguồn tin, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Oman đang tham gia nỗ lực đàm phán. Những nỗ lực ngoại giao này nhằm đạt được cả ngừng bắn và bảo đảm an toàn cho tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Mỹ đã chuyển cho phía Iran danh sách 15 điểm kỳ vọng thông qua Pakistan, nhưng chưa rõ Iran có đồng ý với điều khoản nào hay không. Một nguồn tin nói rằng một số điểm gần như không thể khiến Iran chấp nhận, trong khi nguồn tin còn lại cho biết nội dung này tương tự các đề xuất Mỹ đưa ra trong các cuộc thảo luận năm 2025. Ngày 23/3, ông Trump cũng đề cập tới đề xuất 15 điểm khi nói rằng Mỹ và Iran đã đạt được những điểm đồng thuận lớn.

Pakistan đang xây dựng đề xuất và nỗ lực trung gian, trong khi Oman cũng chuyển thông điệp qua lại giữa hai bên liên quan đến eo biển Hormuz. Ai Cập cũng đang tham gia các nỗ lực ngoại giao tích cực.

Pakistan đã xây dựng quan hệ chặt chẽ với chính quyền Tổng thống Trump trong năm qua và từ lâu duy trì trao đổi với Iran. Quốc gia này có đường biên giới dài với Iran và nhập khoảng 90% dầu qua eo biển Hormuz, nên xung đột ảnh hưởng trực tiếp tới họ.

Phía Pakistan có sự tham gia của Tổng cục trưởng Tình báo quân đội, Trung tướng Asim Malik, trong các cuộc trao đổi với ông Witkoff và Kushner.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan Tahir Hussain Andrabi bình luận: “Nếu cả hai bên đồng ý, Pakistan luôn sẵn sàng tổ chức đàm phán”.

Đã có nhiều cuộc điện đàm giữa Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan với các đối tác, bao gồm Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Ngoại trưởng Ai Cập Badr Abdelatty. Ông Fidan cũng đã trao đổi với ông Witkoff ngày 22/3.

Theo một nguồn tin khu vực, chính quyền Mỹ đang liên hệ với Iran thông qua nhiều quốc gia để bảo đảm thông điệp được truyền đạt tới tất cả các nhân vật liên quan tại Tehran. Theo nguồn tin này, việc chấm dứt lâu dài cuộc chiến có thể sẽ là một quá trình dài.

Một nguồn tin nắm thông tin về các cuộc trao đổi cho biết: “Hoạt động ngoại giao đang diễn ra, có nhiều đề xuất khác nhau. Bản chất của ngoại giao là thảo luận linh hoạt. Chưa có đề xuất nào đạt đến mức hoàn thiện hoặc được chấp nhận rộng rãi”.

Bất ngờ cởi mở đối với đàm phán

Ngày 23/3, khi ca ngợi các cuộc đàm phán đang diễn ra, ông Trump đã nêu chi tiết một số nội dung trong đề xuất 15 điểm, có nhiều điểm tương tự các yêu cầu của Mỹ trước khi chiến sự nổ ra.

Ông nói: “Họ sẽ không có vũ khí hạt nhân. Đó là điều số một. Điều số một, hai và ba. Họ sẽ không bao giờ có vũ khí hạt nhân”.

Ông cũng cho biết Mỹ sẽ yêu cầu kiểm soát lượng uranium đã làm giàu cao của Iran, có thể đang bị chôn sâu dưới cơ sở hạt nhân Isfahan, nơi Mỹ đã phá hủy trong một đợt không kích hồi tháng 6/2025.

Các nội dung khác bao gồm hạn chế năng lực quốc phòng của Iran, chấm dứt hỗ trợ các lực lượng thân Iran và công nhận quyền tồn tại của Israel.

Những phát biểu ngày 23/3 đánh dấu thay đổi của ông Trump, người mà trong nhiều tuần trước đó đã gạt bỏ khả năng nối lại đàm phán với Iran, cho rằng Iran không nghiêm túc trong đưa ra các nhượng bộ cần thiết và ban lãnh đạo của họ không đủ ổn định để trở thành đối tác đàm phán đáng tin cậy.

Tuần trước, ông nói: “Tất cả lãnh đạo của họ đều đã chết, theo những gì chúng tôi biết. Nhưng họ đều đã chết. Chúng tôi không biết đang làm việc với ai”.

Tối 20/3, khi nói không quan tâm tới vấn đề trung gian cho một lệnh đình chiến, ông Trump vẫn để ngỏ khả năng đối thoại. Ông nói: “Chúng tôi có thể đối thoại, nhưng tôi không muốn ngừng bắn”.

Một giờ sau, khi đang bay tới Palm Beach trên chuyên cơ Không lực Một, ông viết trên mạng xã hội rằng ông đang cân nhắc giảm dần chiến sự khi cuộc chiến bước sang tuần thứ tư.

Tuy nhiên, đến tối hôm sau, giữa lúc tiếp khách tại phòng khiêu vũ và trao đổi với các cố vấn an ninh quốc gia, rõ ràng hơn bao giờ hết rằng nỗ lực của ông nhằm mở lại eo biển Hormuz đã không đạt kết quả. Ông đưa ra thời hạn 48 giờ trước khi cam kết phá hủy hoàn toàn các nhà máy điện của Iran.

Theo chính lời ông Trump, các cuộc trao đổi với Iran bắt đầu vào tối 21/3, cùng thời điểm ông đưa ra cảnh báo. Các quan chức chính quyền xuất hiện trên các chương trình truyền hình sáng 22/3 không cho thấy dấu hiệu về các cuộc trao đổi bí mật có thể khiến tổng thống thay đổi lập trường.

Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent nói trên NBC: “Đôi khi bạn phải leo thang để giảm leo thang”.

Tuy nhiên, cảnh báo nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự của Iran đã khiến các quan chức vùng Vịnh lo ngại, và họ nhanh chóng cảnh báo chính quyền Mỹ rằng hành động đó sẽ đẩy leo thang lên nhiều mức.

Iran dường như xác nhận những lo ngại này khi cảnh báo sẽ trả đũa bằng cách nhắm vào các cơ sở năng lượng và hạ tầng khác của các đồng minh Mỹ tại Trung Đông, bao gồm các nhà máy khử muối - nguồn cung nước ngọt gần như duy nhất của nhiều quốc gia trong khu vực.

Một số đối tác của Mỹ cũng cho rằng việc phá hủy hạ tầng điện tại Iran có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho nước này và cản trở nỗ lực tái thiết sau chiến tranh.

Tuy nhiên, giữa những tín hiệu mới về đàm phán, vẫn chưa rõ ai ở Iran sẽ là người phê duyệt cuối nếu có thỏa thuận.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi phát biểu với báo giới tại Tehran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Chưa rõ tình trạng sức khỏe của Lãnh tụ Tối cao mới Mojtaba Khamenei. Ngoại trưởng Abbas Araghchi đang làm việc với Oman, nhưng chưa rõ ông có phải là đầu mối chính cho các thông điệp từ các quốc gia trung gian hay không.

Ông Trump cho biết chưa nhận được thông tin từ Lãnh tụ Tối cao mới của Iran. Tuy nhiên, ông tỏ ra lạc quan rằng các nỗ lực của mình có thể nhanh chóng chấm dứt chiến sự.

Ông nói với đám đông tại Memphis: “Bạn phải hiểu rằng cả cuộc đời tôi là đàm phán. Nhưng với Iran, chúng ta đã đàm phán trong thời gian dài. Và lần này, họ nghiêm túc”.

Thùy Dương/Báo Tin tức và Dân tộc