5 Mẹ Ngũ Hành gồm những ai?

Khắp dải đất hình chữ S, đặc biệt là tại khu vực Nam Trung Bộ và Nam Bộ, không khó để chúng ta bắt gặp những ngôi miếu nhỏ mang tên “Miếu Ngũ Hành” hay “Miếu Bà Ngũ Hành” nằm khiêm nhường bên cạnh các đình làng bề thế. Bên trong những ngôi miếu ấy là nơi ngự trị của 5 vị nữ thần mặc 5 màu áo rực rỡ, được người dân gọi bằng danh xưng gần gũi và thiêng liêng là Mẹ Ngũ Hành hay Ngũ Hành nương nương.

Mẹ Ngũ Hành gồm những nữ thần nào?

Việc thờ cúng 5 Mẹ Ngũ Hành là biểu hiện của tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa của người Việt Nam, trong đó mỗi vị nữ thần đại diện cho một yếu tố theo thuyết Ngũ hành.

Thuyết Ngũ hành cho rằng vũ trụ và vạn vật được cấu thành, vận động dựa trên 5 yếu tố cơ bản: Kim (kim loại), Mộc (cây cối), Thủy (nước), Hỏa (lửa) và Thổ (đất). Trong tư duy của các học giả cổ đại, đây là những dạng năng lượng trừu tượng, mang tính quy luật khô khan. Tuy nhiên, trong đời sống sinh hoạt của cư dân nông nghiệp lúa nước Việt Nam - những người có truyền thống tôn vinh vai trò của người phụ nữ, đất, nước, lửa, cây và kim loại hóa thân vào 5 vị nữ thần mang hình hài, cảm xúc và quyền năng che chở như những người mẹ.

Việc gọi các yếu tố kiến tạo nên vũ trụ là “Mẹ” mang ý nghĩa vinh danh sức mạnh sinh sôi, nuôi dưỡng vạn vật của thiên nhiên, đồng thời kéo các khái niệm triết học vĩ mô xích lại gần với đời sống tâm linh dung dị của người dân.

Tại các miếu thờ, 5 vị thần nữ luôn được phối thờ cùng nhau trên một ban thờ chung, không ai bị tách rời.

Theo hệ thống thần điện dân gian, 5 Mẹ Ngũ Hành mang 5 màu sắc đặc trưng, cai quản 5 thực thể tạo nên thế giới vật chất. Mỗi vị mang một ý nghĩa bảo hộ riêng biệt:

Mẹ Kim (Đệ Nhất Kim Tinh Thần nữ): Thường khoác áo màu trắng, cai quản các loại kim khí, quặng mỏ và đất đá sâu trong lòng đất. Trong ý nghĩa dân gian, Mẹ Kim tượng trưng cho sự sắc sảo, tính kỷ luật và sức mạnh kiến tạo công cụ lao động. Người dân cầu xin Mẹ Kim để công việc làm ăn sắc bén, tránh được những tai nạn liên quan đến đao kiếm, kim loại.

Mẹ Mộc (Đệ Nhị Mộc Tinh Thần nữ) Khoác áo màu xanh lá, quản lý toàn bộ hệ sinh thái thực vật, núi rừng và các loại thảo dược. Mẹ Mộc là biểu tượng của sự sinh sôi nảy nở, của sức sống mãnh liệt. Bà được tôn thờ như vị thần y ban phát thuốc tiên, che chở cho mùa màng tươi tốt và ban sự bình an, trường thọ cho con người.

Mẹ Thủy (Đệ Tam Thủy Tinh Thần nữ): Mặc áo màu đen hoặc xanh nước biển, cai quản biển cả, sông ngòi, ao hồ và nguồn mưa. Đối với nền văn minh lúa nước, nước là sinh mệnh. Mẹ Thủy mang ý nghĩa của sự uyển chuyển, mềm mại nhưng đầy uy lực. Người dân cúng vái Bà để cầu mưa thuận gió hòa, tránh nạn lũ lụt, hạn hán hay giông bão khi đi biển.

Mẹ Hỏa (Đệ Tứ Hỏa Tinh Thần nữ): Mang trang phục màu đỏ rực rỡ, cai quản ngọn lửa, ánh sáng và nguồn nhiệt lực. Lửa giúp con người thoát khỏi thời kỳ tăm tối, mang lại sự ấm áp và khả năng nấu chín thức ăn. Mẹ Hỏa tượng trưng cho nguồn năng lượng sống nhiệt huyết, sự xua đuổi tà ma và bệnh tật. Đồng thời, người dân cũng cầu xin Mẹ Hỏa để tránh các thảm họa hỏa hoạn, cháy rừng.

Mẹ Thổ (Đệ Ngũ Thổ Tinh Thần nữ): Khoác áo màu vàng, đứng ở vị trí trung tâm, cai quản đất đai, ruộng vườn và nền móng của sự sống. Thổ là trung tâm của Ngũ hành, nơi bao dung, ôm ấp và nuôi dưỡng muôn loài. Mẹ Thổ tượng trưng cho đức tính hiền hòa, vị tha và bao bọc. Cư dân cầu xin Bà để được an cư lạc nghiệp, thổ địa bình an, xây nhà dựng cửa vững chãi.

Triết lý cân bằng trong tục thờ Mẹ Ngũ Hành

Một ý nghĩa cực kỳ uyên thâm trong tục thờ 5 Mẹ Ngũ Hành là triết lý về sự cân bằng và mối quan hệ “tương sinh - tương khắc”.

Tại các miếu thờ, 5 vị thần nữ luôn được phối thờ cùng nhau trên một ban thờ chung, không ai bị tách rời. Điều này truyền tải thông điệp, vũ trụ và tự nhiên là một khối thống nhất không thể chia cắt. Cây (Mộc) sinh ra Lửa (Hỏa), Lửa thiêu rụi thành tro tạo ra Đất (Thổ), Đất ấp ủ tạo ra Kim loại (Kim), Kim loại nung chảy hóa thành Nước (Thủy), Nước lại tưới tắm cho Cây (Mộc) lớn lên.

Ngược lại, nước có thể dập lửa, rễ cây có thể bám xuyên thủng đất..., tính tương khắc này tạo ra sự kiềm chế lẫn nhau để thế giới không bị hủy diệt bởi sự phát triển quá mức của bất kỳ yếu tố nào. Và nếu thiếu đi một trong 5 Mẹ Ngũ Hành, vòng tuần hoàn sinh mệnh sẽ lập tức bị đứt gãy.

Việc thờ cúng đồng thời 5 Mẹ Ngũ Hành thực chất là khát vọng ngàn đời của người Việt về một môi trường sống cân bằng. Nó phản ánh tư duy sinh thái học sơ khai, con người phải biết tôn trọng mọi thành tố của tự nhiên. Không thể chỉ khai thác nước mà tàn phá rừng, không thể chỉ lấy kim loại mà hủy hoại đất đai. Sự hài hòa của Ngũ hành chính là sự hài hòa của thiên nhiên, từ đó mới đem lại một xã hội thái bình, thịnh trị.

Ngày nay, khi khoa học kỹ thuật đã phát triển vượt bậc, con người có thể dự báo thời tiết, chế ngự những dòng sông vĩ đại hay khai phá không gian, nhưng ý nghĩa của tục thờ 5 Mẹ Ngũ Hành vẫn chưa bao giờ lỗi thời. Xét về mặt tâm lý học xã hội, đây vẫn là một điểm tựa tâm linh vững chắc, giúp con người tìm thấy sự bình an, tĩnh tại giữa nhịp sống đô thị đầy biến động và bất trắc.

Hơn thế nữa, trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với khủng hoảng khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường trầm trọng, sự hiện diện đồng thời của 5 Mẹ Ngũ Hành mang thông điệp cảnh tỉnh sâu sắc ở tầm thời đại. Nhìn nhận tự nhiên dưới hình ảnh của những người mẹ buộc chúng ta phải thay đổi thái độ ứng xử với môi trường. Phá rừng, làm ô nhiễm dòng sông, hay vắt kiệt lòng đất không còn đơn thuần là bài toán kinh tế, mà dưới góc nhìn tín ngưỡng, đó là hành vi “bất hiếu”, làm tổn thương chính những người mẹ tự nhiên đang che chở cho sinh mệnh của chúng ta.

Trân trọng và duy trì tín ngưỡng thờ các Ngũ Hành nương nương cũng là cách chúng ta gìn giữ hệ sinh thái tâm linh giàu tính nhân văn, nhắc nhở mỗi người về cội nguồn của sự sống và đạo lý sống hài hòa, trân quý mọi món quà mà mẹ thiên nhiên ban tặng.