5 nguồn lực quản trị bản thân trong kỷ nguyên số

Ảnh minh họa

Hằng năm, dịp đầu tháng 9, mỗi người Việt Nam lại nhớ đến những câu chữ bất hủ trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1945: "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc".

Quyền mưu cầu hạnh phúc trước hết phải được bảo đảm bằng một môi trường xã hội an toàn, công bằng, bằng thể chế và những cơ hội phát triển dành cho mọi người. Đồng thời, mỗi cá nhân cũng cần có năng lực làm chủ cuộc sống, nhận diện và phát huy những nguồn lực của chính mình. Hai phương diện ấy không thay thế nhau mà bổ trợ cho nhau trong mục tiêu hướng tới một xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Xã hội được tạo nên từ hàng triệu con người với điều kiện, năng lực và hoàn cảnh khác nhau. Khi mỗi người có cơ hội học tập, lao động, sáng tạo và quản trị tốt các nguồn lực của mình, họ không chỉ tạo dựng cuộc sống tốt hơn mà còn góp phần vào sự phát triển chung. Tuy nhiên, quản trị cá nhân không có nghĩa là quy mọi thành công hay thất bại về trách nhiệm của riêng từng người; những giới hạn về cơ hội, thu nhập, điều kiện chăm sóc và môi trường sống vẫn cần được nhìn nhận đầy đủ.

Nếu quản lý cá nhân thường nghiêng về kỹ thuật, giúp chúng ta "làm việc cho đúng", thì quản trị cá nhân nghiêng về lựa chọn chiến lược, giúp xác định "việc đúng cần làm". Đó là quá trình hiểu bản thân, xác định các nguyên tắc sống và phân bổ hợp lý những nguồn lực hữu hạn. Theo nghĩa ấy, mỗi người có thể trở thành người chịu trách nhiệm cao nhất đối với những lựa chọn của cuộc đời mình.

Từ "tu thân" đến quản trị bản thân

Triết lý phương Đông có quan niệm "Tu thân, Tề gia, Trị quốc, Bình thiên hạ", nhấn mạnh việc rèn luyện bản thân như một nền tảng để xây dựng gia đình và đóng góp cho xã hội. Trong quản trị học hiện đại, Peter F. Drucker, qua tác phẩm Managing Oneself, đề cao việc mỗi người hiểu rõ điểm mạnh, giá trị, cách làm việc và trách nhiệm của mình. Trong nền kinh tế tri thức, năng lực tự học và tự quản trị càng quan trọng trước sự thay đổi của nghề nghiệp và công nghệ.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, việc rèn luyện con người được gắn với những chuẩn mực "Cần, Kiệm, Liêm, Chính", với lao động, trách nhiệm và sự phụng sự cộng đồng. Quản trị bản thân, vì thế, không phải chỉ là tối ưu hóa lợi ích cá nhân. Đó còn là cách mỗi người sống có trách nhiệm với gia đình, tổ chức và xã hội.

Từ những gợi mở trên, có thể hình dung một "chiếc la bàn" gồm năm phương diện mà tác giả gọi là năm "thành công lực": Thân và Tâm; Hiệu suất công nghệ; Sinh thời gian; Uy tín xã hội và Dòng tiền thặng dư. Đây không phải công thức cố định cho mọi người, mà là một cách sắp xếp các nguồn lực để mỗi cá nhân tự đối chiếu với hoàn cảnh và mục tiêu của mình.

Thân và Tâm

"Thân và Tâm" là sự kết hợp giữa sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần, tri thức, tư duy và trí tuệ cảm xúc. Một người khó có thể duy trì năng lực làm việc lâu dài nếu thường xuyên kiệt sức; cũng khó thích ứng với thay đổi nếu ngừng học hỏi hoặc thiếu khả năng sàng lọc thông tin.

Học công nghệ không chỉ là biết sử dụng công cụ mà quan trọng hơn là giữ được tư duy phản biện, biết kiểm chứng thông tin và ý thức về an toàn dữ liệu. (Ảnh minh họa)

Trong kỷ nguyên số, việc cập nhật ngoại ngữ, công nghệ và kỹ năng sử dụng trí tuệ nhân tạo có thể giúp nâng cao năng lực thích ứng. Nhưng học công nghệ không chỉ là biết sử dụng công cụ; quan trọng hơn là giữ được tư duy phản biện, biết kiểm chứng thông tin và ý thức về an toàn dữ liệu. Cùng với học tập, mỗi người cần chú ý đến giấc ngủ, vận động, dinh dưỡng và những khoảng nghỉ cần thiết. Cách thực hành có thể khác nhau, tùy tuổi tác, sức khỏe và nhịp sống; điều cốt lõi là không đánh đổi sức khỏe để chạy theo một hình mẫu thành công duy nhất.

Hiệu suất công nghệ

Công nghệ là một đòn bẩy giúp giảm bớt những thao tác lặp lại, hỗ trợ xử lý thông tin và dành thêm thời gian cho công việc đòi hỏi tư duy, sáng tạo hoặc sự chăm sóc của con người. AI và các phần mềm tự động hóa có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, soạn thảo, lập kế hoạch, quản lý lịch làm việc hay theo dõi chi tiêu. Tuy nhiên, công cụ chỉ thực sự có ích khi được sử dụng phù hợp với nhu cầu và năng lực của người dùng.

Không phải công việc nào cũng có thể hoặc cần được tự động hóa. Công nghệ cũng không thay thế trách nhiệm kiểm tra, phán đoán và bảo mật thông tin. Thay vì chạy theo mọi ứng dụng mới, mỗi người nên lựa chọn một số công cụ thiết thực, xây dựng quy trình làm việc rõ ràng và đánh giá hiệu quả bằng kết quả thực tế. Kinh nghiệm, kỹ năng cũng có thể được hệ thống hóa thành tài liệu, sản phẩm hoặc quy trình để dễ chia sẻ, cải tiến và nhân rộng.

Sinh thời gian

Mỗi người đều có 24 giờ một ngày nhưng không có cùng điều kiện sử dụng quỹ thời gian ấy. Người đang chăm con nhỏ, chăm người cao tuổi, làm việc theo ca hoặc phải đảm nhiệm đồng thời nhiều vai trò sẽ có những giới hạn rất khác. Bởi vậy, quản trị thời gian không nên được hiểu là lấp đầy mọi giờ trong ngày bằng công việc, mà là nhận ra điều gì cần ưu tiên và phần việc nào có thể giản lược, chia sẻ hoặc từ chối.

Thời gian chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi nó phục vụ cả công việc, các mối quan hệ và chất lượng sống.

Mỗi người có thể xác định những khoảng thời gian mình tập trung tốt nhất để dành cho công việc quan trọng, đồng thời hạn chế những hoạt động tiêu hao thời gian mà không đem lại giá trị. Quản trị năng lượng cũng đòi hỏi tôn trọng giới hạn của cơ thể, duy trì nhịp sinh hoạt phù hợp và cho phép mình nghỉ ngơi. Thời gian chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi nó phục vụ cả công việc, các mối quan hệ và chất lượng sống, thay vì trở thành một áp lực phải "tối ưu" không ngừng.

Uy tín xã hội

Vốn xã hội của mỗi người được hình thành từ uy tín, các mối quan hệ và khả năng hợp tác. Uy tín bắt đầu từ sự nhất quán giữa lời nói và hành động, từ việc tôn trọng cam kết và ứng xử có trách nhiệm trong gia đình cũng như ngoài xã hội. Một mạng lưới quan hệ có giá trị không được đo bằng số lượng danh thiếp hoặc bạn bè trên mạng xã hội, mà bằng độ sâu của niềm tin và khả năng hỗ trợ nhau tạo ra giá trị.

Mỗi người cần biết nuôi dưỡng những mối quan hệ chân thành với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, người cố vấn hay đối tác; đồng thời thiết lập ranh giới với những mối quan hệ gây tổn thương hoặc tiêu hao kéo dài. Trên môi trường số, uy tín còn được hình thành từ cách chia sẻ thông tin, tôn trọng quyền riêng tư và chịu trách nhiệm đối với nội dung mình công bố. Xây dựng "thương hiệu cá nhân" chỉ có ý nghĩa bền vững khi giá trị được thể hiện qua năng lực và sự tử tế, chứ không chỉ qua mức độ xuất hiện.

Dòng tiền thặng dư

Dòng tiền thặng dư có thể hiểu là phần thu nhập còn lại sau khi đáp ứng những nhu cầu thiết yếu và các nghĩa vụ tài chính. Phần dư ấy tạo điều kiện để đầu tư cho học tập, dự phòng rủi ro, thực hiện mục tiêu dài hạn và chủ động hơn trước những biến động của cuộc sống. Quản trị tài chính cá nhân, vì vậy, trước hết là biết rõ mình kiếm được bao nhiêu, chi cho việc gì, đang có nghĩa vụ nợ nào và cần chuẩn bị cho những rủi ro nào.

Không có một tỷ lệ phân bổ thu nhập phù hợp với tất cả mọi người. Mức tiết kiệm và dự phòng cần căn cứ vào thu nhập, chi phí thiết yếu, số người phụ thuộc, tình trạng sức khỏe và khả năng chịu rủi ro. Khi lựa chọn một hình thức đầu tư, mỗi người cần hiểu sản phẩm, cân nhắc tính thanh khoản và khả năng mất vốn; thận trọng với những lời mời gọi cam kết lợi nhuận cao hoặc "thu nhập thụ động" dễ dàng.

Sự chủ động tài chính còn gắn với quyền được biết và tham gia quyết định trong gia đình. Minh bạch về thu nhập, chi tiêu, tài sản và nghĩa vụ nợ giúp các thành viên cùng chia sẻ trách nhiệm, đồng thời giảm nguy cơ một người rơi vào thế phụ thuộc khi có biến cố. Công nghệ có thể hỗ trợ theo dõi chi tiêu, nhưng dữ liệu tài chính cá nhân cần được bảo vệ và mọi quyết định cuối cùng vẫn phải dựa trên hiểu biết, mục tiêu thực tế của mỗi gia đình.

Không phải công thức duy nhất

Năm phương diện trên có mối liên hệ với nhau: Sức khỏe và tri thức tạo nền tảng cho lao động; công nghệ có thể nâng cao hiệu suất; thời gian và năng lượng giúp duy trì sức bền; uy tín mở rộng khả năng hợp tác; tài chính tạo thêm dư địa lựa chọn. Nhưng không có nguồn lực nào tự động bảo đảm thành công và không phải mọi người đều bắt đầu từ cùng một điểm.

Bởi vậy, quản trị bản thân nên được nhìn như một quá trình hiểu mình và điều chỉnh liên tục, thay vì một bộ tiêu chuẩn cứng. Mỗi người có thể tự hỏi: Sức khỏe và năng lực của mình đang ở đâu; công nghệ đang giúp hay làm phân tán; thời gian được dành cho điều gì; những mối quan hệ nào cần vun đắp; tài chính đã đủ khả năng ứng phó với biến cố hay chưa. Câu trả lời sẽ thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời.

Ở cấp độ quốc gia, thể chế, chính sách và môi trường phát triển cần tạo điều kiện để mỗi người được học tập, lao động, sáng tạo và theo đuổi hạnh phúc. Ở cấp độ cá nhân, mỗi người chủ động nuôi dưỡng và sử dụng có trách nhiệm những nguồn lực mình có. Khi hai quá trình ấy cùng vận hành theo hướng tích cực, sức mạnh nội sinh của con người và xã hội sẽ được phát huy, góp phần nâng cao chất lượng sống và tạo động lực cho đất nước phát triển bền vững.