50 năm vẫn chưa có 'truyền nhân': Vì sao T-80 vẫn là mẫu xe tăng tinh vi nhất của Nga?

Xe tăng chiến đấu chủ lực T-80 của Nga. Ảnh: MW.

Tròn 50 năm kể từ khi chính thức được đưa vào biên chế Quân đội Liên Xô vào tháng 7/1976, T-80 vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử ngành công nghiệp quốc phòng Nga. Đây không chỉ là mẫu xe tăng chiến đấu chủ lực tinh vi nhất từng được sản xuất hàng loạt tại Nga, mà còn là kết tinh của một trong những chương trình phát triển xe tăng tham vọng nhất thời Chiến tranh Lạnh.

Khác với T-72 – mẫu xe tăng được thiết kế để sản xuất số lượng lớn với chi phí thấp, dễ bảo trì và trở thành "xương sống" của lực lượng thiết giáp Liên Xô cũng như khách hàng xuất khẩu – T-80 ngay từ đầu đã hướng đến một vai trò hoàn toàn khác. Nó được phát triển dành riêng cho các đơn vị thiết giáp tinh nhuệ, nơi hiệu năng chiến đấu được ưu tiên hơn mọi yếu tố về chi phí hay hậu cần.

Xe tăng T-80U của Quân đội Nga. Ảnh: MW.

Cỗ máy dẫn đầu các mũi đột kích của Liên Xô

T-80 và T-72 đều có nguồn gốc từ T-64 – mẫu xe tăng từng được đánh giá là tiên tiến nhất thế giới khi ra mắt năm 1964. Tuy nhiên, con đường phát triển của hai dòng xe hoàn toàn khác nhau.

Nếu T-72 hướng tới tính thực dụng thì T-80 lại được xem là "siêu xe tăng" của Liên Xô.

Điểm khác biệt nổi bật nhất là việc T-80 sử dụng động cơ tuabin khí, công nghệ vốn xuất phát từ ngành hàng không. Cho đến nay, T-80 vẫn là mẫu xe tăng duy nhất của Nga và chỉ là một trong hai dòng xe tăng trên thế giới từng được sản xuất hàng loạt với loại động cơ này, bên cạnh M1 Abrams của Mỹ.

Động cơ tuabin khí mang lại khả năng tăng tốc rất nhanh, tỷ lệ công suất trên trọng lượng cao và khả năng cơ động vượt trội trên địa hình phức tạp, đặc biệt trong điều kiện thời tiết giá lạnh. Đây cũng là lý do khiến nhiều đơn vị Nga vẫn đánh giá cao T-80 trong các chiến dịch tại Ukraine.

Xe tăng T-80 của quân đội Ukraine trong chiến đấu. Ảnh: MW.

Được thiết kế cho chiến trường châu Âu

Việc chấp nhận sử dụng loại động cơ đắt đỏ, tiêu hao nhiên liệu và yêu cầu bảo dưỡng phức tạp phản ánh rõ học thuyết quân sự của Liên Xô thời Chiến tranh Lạnh.

T-80 được kỳ vọng sẽ là lực lượng mũi nhọn trong các cuộc tiến công tốc độ cao qua Bắc và Trung Âu, nơi các đơn vị thiết giáp phải nhanh chóng xuyên thủng phòng tuyến NATO và đánh sâu vào hậu phương đối phương.

Bởi vậy, mẫu xe tăng này được tối ưu để trở thành một trong những xe tăng nhanh và cơ động nhất thế giới.

Không chỉ có khả năng cơ động, T-80 còn luôn được ưu tiên trang bị những công nghệ điều khiển hỏa lực hiện đại nhất mà Liên Xô sở hữu.

Các biến thể T-80B và T-80U lần lượt được bổ sung kính ngắm cải tiến, máy đo xa laser, máy tính đường đạn cùng khả năng tác chiến ban đêm tốt hơn. Riêng phiên bản chỉ huy T-80UK còn là xe tăng Liên Xô đầu tiên tích hợp hệ thống ảnh nhiệt.

Xe tăng T-80BVM của Quân đội Nga. Ảnh: MW.

Đối đầu M1 Abrams bằng nhiều lợi thế riêng

Trong giai đoạn cuối Chiến tranh Lạnh, đối thủ trực tiếp của T-80 là M1A1 Abrams của Mỹ.

Theo nhiều đánh giá, T-80 sở hữu không ít ưu thế đáng chú ý.

Xe có trọng lượng nhẹ hơn, thân xe thấp hơn nên khó bị phát hiện hơn, khả năng tăng tốc nhanh hơn và chỉ cần kíp lái ba người nhờ hệ thống nạp đạn tự động.

Một lợi thế khác là T-80 có thể phóng tên lửa chống tăng qua nòng pháo chính, giúp mở rộng đáng kể tầm tiêu diệt mục tiêu – điều mà nhiều xe tăng phương Tây cùng thời chưa làm được.

Ở phiên bản T-80U, khả năng bảo vệ cũng được nâng lên đáng kể nhờ giáp phản ứng nổ Kontakt-1 rồi Kontakt-5 kết hợp với giáp composite thế hệ mới. Mức bảo vệ của xe được đánh giá tiệm cận các phiên bản M1A1 Abrams tăng cường giáp nhưng vẫn giữ được khả năng cơ động cao.

Xe tăng T-80BVM được nâng cấp giáp mới được bàn giao đã có mặt tại tiền tuyến ở Zaporozhye vào tháng 1/2023. Ảnh: MW.

50 năm vẫn chưa có mẫu kế nhiệm

Sau khi Liên Xô tan rã, Nga từng đặt nhiều kỳ vọng vào chương trình Black Eagle với mục tiêu tạo ra thế hệ xe tăng hoàn toàn mới sử dụng tháp pháo không người lái và khoang chiến đấu tách biệt.

Tuy nhiên, dự án nhanh chóng bị hủy bỏ do thiếu kinh phí.

Các chương trình kế tiếp như Object 195 (T-95) rồi T-14 Armata cũng không thể thay thế T-80. T-95 bị khai tử, còn T-14 liên tục chậm tiến độ và đến nay vẫn chưa được sản xuất quy mô lớn.

Điều đó khiến T-80 tiếp tục giữ danh hiệu là mẫu xe tăng hiện đại, tinh vi và tốn kém nhất từng được Nga đưa vào trang bị.

Nguyên mẫu xe tăng T-14 thế hệ thứ tư - mẫu kế nhiệm bị trì hoãn khá lâu của T-64/72/80. Ảnh: MW.

Từng bị dừng sản xuất nhưng nay chuẩn bị trở lại

Việc sản xuất T-80 chính thức chấm dứt vào năm 2001, bất chấp sự phản đối từ nhiều lãnh đạo quân đội Nga.

Tuy nhiên, sau khi mẫu xe này thể hiện hiệu quả trong xung đột Ukraine, Moskva đã công bố kế hoạch khôi phục dây chuyền sản xuất từ năm 2023.

Giới quan sát cho rằng các phiên bản mới nhiều khả năng sẽ tiếp thu một số công nghệ từng được nghiên cứu trong chương trình Black Eagle, thậm chí có thể áp dụng cấu hình thiết kế thế hệ mới.

Đáng chú ý, T-80 cũng là mẫu xe tăng hoàn toàn mới cuối cùng được Nga đưa vào trang bị. Trong khi đó, T-90 hiện vẫn đang được sản xuất thực chất là phiên bản nâng cấp sâu của T-72, ban đầu mang định danh T-72BU và kế thừa nhiều công nghệ giáp bảo vệ cũng như điều khiển hỏa lực do T-80 tiên phong phát triển.

Sau nửa thế kỷ phục vụ, T-80 vẫn được xem là biểu tượng cho tham vọng của Liên Xô trong việc tạo ra một xe tăng hội tụ hỏa lực mạnh, khả năng cơ động cao và công nghệ tiên tiến trên cùng một nền tảng. Việc Nga quyết định khôi phục sản xuất cho thấy mẫu xe tăng này vẫn được đánh giá có giá trị đáng kể trong bối cảnh chiến tranh hiện đại, đồng thời phản ánh thực tế rằng nước này vẫn chưa tìm được một "người kế nhiệm" thực sự xứng đáng cho T-80.