6 nhân sĩ mở đường cho Liên Thành và kinh tế dân tộc

Cuộc gặp gỡ và cộng hưởng tinh thần của những người thời thế

Năm 1905, khi đặt chân đến Bình Thuận - vùng đất cực Nam của Trung Kỳ bảo hộ - nơi tạm náu của nhiều chí sĩ không còn theo đuổi con đường giải phóng dân tộc bằng vũ lực, Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng đã gặp gỡ 6 trí thức yêu nước: Nguyễn Trọng Lội, Nguyễn Quý Anh, Hồ Tá Bang, Nguyễn Hiệt Chi, Trần Lệ Chất và Ngô Văn Nhượng.

Cuộc gặp gỡ ấy không phải tình cờ mà là sự cộng hưởng của thời thế: Một bên là những người khởi xướng tư tưởng Duy Tân, một bên là những trí thức bản địa khát khao làm điều hữu ích cho dân, cho nước. Sáu nhân sĩ Bình Thuận nhanh chóng lĩnh hội tinh thần canh tân và quyết tâm biến lý tưởng ấy thành hành động cụ thể. Và Bình Thuận, từ đó trở thành một trong những trung tâm Duy Tân tiêu biểu trên bản đồ cải cách Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Ảnh minh họa

Năm 1906, Liên Thành Thương Quán ra đời tại Bình Thuận - vùng biển thuộc Trung Kỳ, nơi có nguồn nguyên liệu (cá và muối biển) dồi dào và nghề nước mắm đang phát triển thịnh vượng. Cơ sở sản xuất đầu tiên đặt tại làng Đức Thắng - Phan Thiết, gần biển. Sáu sáng lập viên - những trí thức hưởng ứng phong trào Duy Tân đứng ra vận động các đại phú gia giàu lòng yêu nước, hàm hộ (nhà sản xuất nước mắm) và thân hữu ở khắp nơi góp vốn. Nước mắm được chọn làm điểm khởi đầu, bởi không chỉ là sản phẩm gắn bó từ lâu với đời sống người dân mà còn là nghề truyền thống của người Việt và quan trọng hơn ngành này khi ấy chưa bị tư bản Pháp, Hoa chi phối. Thời điểm đó, điều lệ và sổ sách của Thương Quán được ghi chép bằng chữ Hán.

Sau hai năm hoạt động, Thương Quán xây dựng tổng cuộc (trụ sở) tại Thành Đức - trung tâm Phan Thiết, mở rộng bán buôn tạp hóa, thuốc Bắc. Sổ sách kế toán được hỗ trợ bởi các thương gia Hoa kiều nổi tiếng lành nghề, tạo nền nếp bài bản và minh bạch.

Đến năm 1916, Liên Thành mở rộng thêm 4 cơ sở sản xuất nước mắm tại Mũi Né, Phan Thiết và Phan Rí; mở phân cuộc (chi nhánh) Chợ Lớn để phát triển mạng lưới bán buôn ở Nam Kỳ. Đồng thời, Thương Quán mua sở đất cạnh tổng cuộc để kinh doanh khách sạn - một trong những cơ sở lưu trú hiếm thấy ở Phan Thiết thời bấy giờ. Tiếp đó, lập chi nhánh Hội An chuyên đóng ghe thuyền kinh doanh vận tải đường biển: Chuyển nước mắm, gạo ra miền ngoài và đưa tơ lụa, đường từ miền ngoài vào; từng bước phát triển mạng lưới kinh doanh ở Trung và Nam Kỳ.

Năm 1917 đánh dấu bước ngoặt lịch sử. Các Vị sáng lập quyết định dời tổng cuộc Liên Thành Thương Quán vào Chợ Lớn - trung tâm thương mại lớn nhất Đông Dương và chính thức chuyển thành Công ty Nặc danh (Công ty cổ phần - Socíeté Anonyme) với số vốn 93.200 đồng Đông Dương tương đương với 1.860 cổ phần. Điều này xuất phát từ mong muốn thoát khỏi tính tùy tiện của bộ máy hành chính bảo hộ, quan lại ở Trung Kỳ và hưởng một môi trường pháp lý ổn định hơn ở Nam Kỳ cho phát triển kinh doanh. Đây là thời điểm Liên Thành thực sự trở thành một doanh nghiệp hiện đại theo chuẩn thuộc địa, thay vì một cơ sở kinh tế mang tinh thần ủng hộ phong trào Duy Tân thuở ban đầu.

Trong những năm 1918-1922, Liên Thành từng bước mở rộng quy mô và khẳng định vị thế trong ngành nước mắm ở Nam Kỳ. Việc mở chành tại Khánh Hội vào năm 1918 đã hình thành đầu mối phân phối quan trọng cho thị trường này. Cùng năm đó, Công ty tham gia Hội chợ Hà Nội - sự kiện thương mại lớn nhằm quảng bá sản phẩm toàn Đông Dương.

Một định hướng mang tính chiến lược được lựa chọn vào năm 1919 - dốc toàn lực vào ngành nước mắm - lĩnh vực kinh doanh cốt lõi. Sau thời gian hoạt động tại Chợ Lớn, đến năm 1921 Liên Thành nhận thấy khó cạnh tranh với giới Hoa kiều trong lĩnh vực bán buôn. Chi phí thuê mướn phố tăng cao và hiệu quả kinh doanh không như kỳ vọng. Trước tình hình đó, Công ty quyết định xây cất, dời trụ sở về Khánh Hội (243 Bến Vân Đồn ngày nay) và cải chánh hoạt động: Chuyên buôn bán sản vật Đông - Pháp, nhất là chuyên nghề buôn bán nước mắm, các sản vật ở biển, các ngành phụ trợ theo nghề buôn nước mắm và mở đại lý phân phối. Công ty kêu gọi tăng vốn lên đến 133.500 đồng tương ứng với 2.670 cổ phần để khuếch trương hoạt động kinh doanh. Một số vốn huy động đáng kể thời bấy giờ với thành phần cổ đông mới từ cả Nam Kỳ lẫn Bắc Kỳ cho thấy khả năng huy động vốn và sự tin tưởng của các cổ đông. Trong số đó, đáng kể là một doanh nghiệp có tiếng, mang tinh thần Duy Tân ở Hà Nội - Quảng Hưng Long. Đồng thời, Công ty cũng góp vốn vào Quảng Hưng Long từng bước kết nối giao thương Bắc - Nam.

Vào khoảng những năm 1927-1930, dù đã thu hẹp phạm vi hoạt động Liên Thành vẫn liên tục đối mặt với sức ép từ các nhóm tư bản cấu kết với chính quyền thuộc địa. Trước tình thế đó, sáng lập viên Trần Lệ Chất buộc phải đệ đơn lên Tham chánh viện và ra hầu tòa tại Hà Nội để bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp.

Song song với sức ép hành chính, các thế lực kinh tài còn tìm cách thôn tính Liên Thành thông qua việc dùng mọi thủ đoạn, tìm cách mua lại, trong đó có Socíeté Financìere và tập đoàn Fontaine (hãng rượu Bình Tây Chợ Lớn), sẵn sàng trả giá gấp ba lần vốn góp. Tuy nhiên, Liên Thành không bị thâu tóm và tiếp tục phát triển như một doanh nghiệp bản xứ tiêu biểu tại Đông Dương. Kết quả ấy bắt nguồn từ việc cổ phần được nắm giữ chặt trong tay người Việt, lập trường kiên định của các Sáng lập viên và cổ đông, cùng mạng lưới sản xuất phân phối mang tính bản địa.

Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi cho thấy một doanh nghiệp Việt Nam có thể duy trì quyền tự chủ, độc lập và không bị thôn tính bởi các tập đoàn tư bản nước ngoài - vốn thống trị nền kinh tế thời đó.

Vượt qua khủng hoảng và bước sang tuổi 30 (1936) Liên Thành đã trưởng thành vượt bậc. Quản trị hiện đại, thị trường mở rộng, tài chính được tích lũy và học được cách thích ứng với nền kinh tế do tư bản nước ngoài chi phối. Giờ đây, Liên Thành không còn là trung tâm phong trào Duy Tân, mà là một doanh nghiệp Việt Nam hiện đại, vận hành theo luật pháp của chính quyền thuộc địa nhưng vẫn giữ trọn bản sắc dân tộc.

Đây là minh chứng người Việt có thể xây dựng doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh trên thương trường, cùng lúc phát triển một nghề truyền thống lẫn gắn kết những người làm nghề theo tinh thần canh tân. Vượt ra ngoài phạm vi sản xuất kinh doanh nước mắm, Liên Thành còn được xem là một thử nghiệm về kinh tế dân tộc, một cầu nối giữa truyền thống và hiện đại. Và trở thành biểu tượng hiếm hoi của doanh nghiệp Việt Nam tồn tại và vượt qua những biến động lịch sử đầu thế kỷ XX.

6 Người khai sáng - 6 Dấu ấn lãnh đạo

Nhìn lại lịch sử hơn 120 năm của Liên Thành, điều đáng quý nhất không chỉ là một thương hiệu nước mắm còn tồn tại đến ngày nay. Giá trị lớn hơn nằm ở chỗ sáu người sáng lập đã chứng minh rằng người Việt hoàn toàn có thể xây dựng những doanh nghiệp hiện đại, tự chủ và đủ sức cạnh tranh ngay trong hoàn cảnh khó khăn nhất của lịch sử.

Họ là những doanh nhân theo đúng nghĩa tiên phong của dân tộc. Họ kinh doanh không chỉ để làm giàu mà để nuôi dưỡng giáo dục, bảo vệ nghề truyền thống, tạo việc làm cho người dân và khẳng định năng lực của người Việt trên thương trường.

Nguyễn Trọng Lội - Người đặt viên gạch đầu tiên

Trong lịch sử Liên Thành, Nguyễn Trọng Lội được xem là người đặt những viên gạch đầu tiên cho công cuộc dựng nghiệp.

Sinh trưởng trong gia đình danh sĩ Nguyễn Thông, ông sớm hấp thụ tinh thần yêu nước và trách nhiệm của người trí thức đối với xã hội. Thay vì theo đuổi con đường khoa cử như nhiều người cùng thời, ông lựa chọn con đường thực nghiệp, mong muốn tạo dựng một nền kinh tế đủ mạnh để nâng đỡ dân tộc.

Khi Liên Thành Thương Quán ra đời năm 1906, Nguyễn Trọng Lội giữ chức Tổng lý đầu tiên. Ông là người trực tiếp hoạch định phương hướng hoạt động, xây dựng nền nếp quản trị và gây dựng uy tín ban đầu cho doanh nghiệp.

Điều khiến hậu thế kính trọng không chỉ là tài năng mà còn là nhân cách của ông. Trong công việc, ông nổi tiếng nghiêm cẩn, minh bạch và tiết kiệm. Đối với tài sản chung, ông luôn giữ thái độ trân trọng như giữ gìn danh dự của chính mình. Chính tinh thần ấy đã trở thành nền tảng văn hóa doanh nghiệp của Liên Thành trong suốt hơn một thế kỷ.

Nguyễn Trọng Lội qua đời năm 1911 khi Liên Thành còn rất non trẻ. Tuy nhiên, những gì ông để lại đủ để tạo nên nền móng vững chắc cho các thế hệ tiếp theo tiếp tục phát triển.

Nguyễn Quý Anh - Người giữ đạo nghĩa và tầm nhìn dài hạn

Nếu Nguyễn Trọng Lội là người đặt nền móng thì Nguyễn Quý Anh là người định hình linh hồn của Liên Thành. Là con trai út của danh sĩ Nguyễn Thông, ông từng được đào tạo theo con đường khoa cử truyền thống. Nhưng càng học, ông càng nhận ra rằng đất nước không thể đổi thay bằng những giá trị cũ kỹ. Ông quyết định từ bỏ con đường làm quan để dấn thân vào công cuộc canh tân xã hội.

Nguyễn Quý Anh là hiện thân của mẫu trí thức Duy Tân: Ôn hòa nhưng kiên định, mềm mỏng nhưng đầy bản lĩnh. Ông luôn xem kinh doanh là phương tiện để phụng sự xã hội chứ không chỉ nhằm tìm kiếm lợi nhuận.

Năm 1917, khi Liên Thành chuyển vào Chợ Lớn và tổ chức lại theo mô hình công ty cổ phần hiện đại, ông giữ vai trò lãnh đạo chủ chốt. Dưới sự điều hành của ông, Liên Thành từng bước chuyển đổi từ một thương quán mang tính phong trào thành một doanh nghiệp vận hành theo chuẩn mực hiện đại.

Điều đáng quý hơn cả là tầm nhìn dài hạn của ông. Khi nhiều người chỉ lo giải quyết khó khăn trước mắt, Nguyễn Quý Anh đã nghĩ đến tương lai hàng chục năm sau. Ông hiểu rằng nếu Liên Thành sụp đổ thì không chỉ một doanh nghiệp mất đi, mà cả một mô hình kinh tế dân tộc cũng có nguy cơ bị xóa sổ.

Bởi vậy, ông dành trọn tâm huyết để giữ vững Liên Thành như một biểu tượng của khả năng tự chủ kinh tế của người Việt.

Hồ Tá Bang - Người chèo lái con thuyền Liên Thành

Trong sáu người sáng lập, Hồ Tá Bang là người gắn bó lâu dài nhất với sự phát triển của Liên Thành. Xuất thân từ Thừa Thiên Huế, ông sớm tiếp xúc với tư tưởng canh tân và nhanh chóng trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào Duy Tân tại Bình Thuận.

Sau khi Nguyễn Trọng Lội qua đời, Hồ Tá Bang tiếp nhận trọng trách điều hành. Trong gần bốn thập niên gắn bó với Liên Thành, ông nhiều lần đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo quan trọng nhất.

Dưới sự dẫn dắt của ông, Liên Thành mở rộng hoạt động từ Bình Thuận vào Sài Gòn - Chợ Lớn, xây dựng hệ thống phân phối rộng khắp và từng bước tạo dựng thương hiệu nước mắm Liên Thành trên thị trường.

Điều đặc biệt ở Hồ Tá Bang là sự kết hợp hài hòa giữa tư duy doanh nhân hiện đại và lý tưởng yêu nước. Ông luôn đề cao chất lượng sản phẩm, tính minh bạch trong quản trị và uy tín thương hiệu.

Khi nhiều doanh nghiệp bản xứ lần lượt biến mất trước sức ép của tư bản ngoại quốc, Liên Thành vẫn đứng vững. Thành quả ấy mang đậm dấu ấn của Hồ Tá Bang - người đã chèo lái con thuyền Liên Thành vượt qua những cơn sóng dữ của thời cuộc.

Nguyễn Hiệt Chi - Người gieo hạt giống tư tưởng

Nếu các sáng lập viên khác tập trung vào tổ chức và kinh doanh thì Nguyễn Hiệt Chi lại đóng vai trò kiến tạo nền tảng tư tưởng. Xuất thân từ Hà Tĩnh, vùng đất nổi tiếng hiếu học và yêu nước, ông sớm tiếp nhận tinh thần cải cách của thời đại. Khi vào Bình Thuận dạy học, ông trở thành một trong những người truyền bá mạnh mẽ nhất tư tưởng Duy Tân.

Nguyễn Hiệt Chi là linh hồn của Liên Thành Thơ Xã và là người tham gia xây dựng Dục Thanh Học Hiệu. Ông trực tiếp biên soạn tài liệu, truyền bá tư tưởng mới và đào tạo lớp thanh niên mang tinh thần tự chủ.

Đối với ông, kinh tế, giáo dục và văn hóa không thể tách rời. Một dân tộc muốn giàu mạnh phải có tri thức, muốn có tri thức phải có giáo dục, và muốn giáo dục phát triển phải có nền kinh tế đủ mạnh để nâng đỡ.

Chính tư tưởng ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến triết lý phát triển của Liên Thành trong suốt hơn một thế kỷ.

Ngô Văn Nhượng - Người đồng hành thầm lặng

Lịch sử thường nhớ đến những người đứng ở tuyến đầu, nhưng thành công của bất kỳ tổ chức nào cũng cần những người âm thầm phía sau. Ngô Văn Nhượng là một trong những người như thế.

Ông xuất thân từ tầng lớp sĩ phu Bình Thuận, tiếp nhận nhanh chóng tinh thần canh tân của phong trào Duy Tân. Không giữ vai trò nổi bật như các đồng sự khác, ông tập trung vào công việc tổ chức và quản lý.

Trong giai đoạn đầu đầy khó khăn của Liên Thành, Ngô Văn Nhượng góp phần xây dựng hệ thống sổ sách, quy trình vận hành và nền nếp quản trị. Đây là những công việc ít được nhắc tới nhưng lại vô cùng quan trọng đối với sự tồn tại của doanh nghiệp.

Sự tận tụy, bền bỉ và tinh thần trách nhiệm của ông đã góp phần giữ cho guồng máy Liên Thành vận hành ổn định trong những năm đầu dựng nghiệp.

Trần Lệ Chất - Người giữ lửa suốt một thế kỷ

Trong sáu sáng lập viên, Trần Lệ Chất có lẽ là người gắn bó lâu nhất với vận mệnh của Liên Thành. Sinh năm 1866 tại Hà Tĩnh, ông được đào tạo cả Hán học lẫn Tây học. Với năng lực nổi bật, ông hoàn toàn có thể theo đuổi con đường quan trường. Nhưng thay vì lựa chọn cuộc sống ổn định, ông dành phần lớn cuộc đời cho sự nghiệp Liên Thành.

Trong nhiều giai đoạn khó khăn nhất, Trần Lệ Chất luôn là người đứng ra bảo vệ doanh nghiệp trước sức ép của chính quyền thuộc địa và các tập đoàn tư bản nước ngoài. Khi Liên Thành bị tăng thuế, bị theo dõi, bị đe dọa thâu tóm hoặc đối mặt với những âm mưu làm suy yếu doanh nghiệp, ông là người trực tiếp đấu tranh để bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp Việt Nam.

Không chỉ là nhà quản trị, ông còn là người lưu giữ ký ức của Liên Thành. Nhờ những ghi chép và tư liệu do ông để lại, hậu thế mới có thể hiểu rõ hành trình hình thành và phát triển của doanh nghiệp này.

Điều đáng khâm phục là dù ở tuổi gần 100, ông vẫn tham gia điều hành và đóng góp ý kiến cho hoạt động của công ty. Cuộc đời ông là biểu tượng của sự tận tụy, trung thành và trách nhiệm với lý tưởng đã lựa chọn.